तर्हि तासु परममधुरासु चन्द्रकिरणासु, तदात्मा तिष्ठति, पक्षिवत् वृक्षान् वृक्षान् विचरन् चपलतया संचरति। ताभ्यः चन्द्रकिरणाभ्यः सः ओषधीनां प्ररोहेषु प्रविशति, यथा मधुकरः कुमुदिनां मध्ये नवपद्मगुच्छं प्रविशति। तयोः मध्ये, ओषधीनां फलेषु, तद्रसं स्वरससमृद्धानां इव इक्षुरसानां, पूर्णमाधुर्यं जायते। तेषु फलेषु, जीवनस्य प्रवाहः, पूर्णचन्द्रकान्तिसमः, संस्थां लभते, यथा मातुः स्तनयोः क्षीरपूरणम्। यदा तानि फलमण्डलानि परिपक्वानि भवन्ति, तदा देहवन्तः प्राणीः तानि खादन्ति; तेषु जीवनरसं प्रविश्य तिष्ठति, किन्तु नोपलभ्यते। एवं तद् जीवनसंपद्, संस्कारजालच्छन्ना, गर्भपञ्जरे वसति, यथा बीजतेजः पर्णसंवृतघटमध्ये विश्राम्यति। यथा अग्निः दारुषु, घटः मृद्भाण्डे, घृतं क्षीरे च स्थितम्, तथा आत्मा अपि जीवनरसे निलीयमानः वसति। एवं क्रमशः, परमेश्वरात् सम्प्राप्तः, अप्रत्यक्षः शरीरेण रहितः, पृथिव्यां मानवः जातः भवति। सः मानवः, सात्त्विकस्वभावयुक्तः, उत्तमाचारसम्पन्नः भवति; यदि सः तस्मिन्नेव जन्मनि मोक्षं प्राप्नोति, तर्हि सः नूनं सात्त्विकः इति उच्यते। यदि तु, तादृशे गर्भे प्रविश्य, जन्मपरम्परया गत्वा, सः मोक्षार्थं जायते, तर्हि सः राजस-सात्त्विकः इति कथ्यते। अधुना, हे राम, वक्ष्यामि पश्चिमदिक्कृत्य मरणानन्तरं यथाक्रमं, तथा च राजस-सात्त्विकगुणयुक्तस्य मोक्षप्राप्तिं। सः यः सात्त्विकप्रधानः सन् जन्मचक्रे प्रविशति, कदाचित् कुत्रचित् शुद्धकर्मा जायते, हे अनघ। अत्र, हे राम, राजस-सात्त्विकाः जनाः जायन्ते; एते एव परीक्ष्याः, तेषु एव यथायोग्यं आचरितव्यम्। ये पूर्वं सम्प्राप्ताः, परमात्मन्येव लीनाः, ते विरलाः, महागुणसम्पन्नाः। अन्ये तु, विविधरूपेण मूक-मूढाः, तामसस्वभावयुक्ताः, तेषु किं परीक्ष्यते, हे राम, ते स्थावरवत् एव। केचन एव, आत्मबोधेनान्यज्जन्म प्राप्य, स्वाभाविके जीवने महास्थितिं प्राप्नुवन्ति; तत्र राजस-सात्त्विकः एव अत्र विचारणायोग्यः। ये राजस-सात्त्विकाः पृथिव्यां महागुणसम्पन्नाः, ते सदा प्रमुदिताः, प्रभासमानाः, नभसि चन्द्रवत् दीप्तिमन्तः। ते श्रमेण न स्पृश्यन्ते, यथा व्योम मलरहितम्; न च विपत्तौ शुष्यन्ति, यथा सुवर्णपद्मानि रात्रौ। अत्र सर्वं स्वभावतो एव, यथा सूर्यः नान्यं दिनं करोति; स्वधर्मे रमन्ते, यथा वृक्षा स्वकाले स्फुटन्ति। ते कदापि अन्तःपूर्णतां न परित्यजन्ति, शान्ताः, शोभनाः, चन्द्रमा इव; आपत्तिषु अपि शीतलतां न त्यजन्ति, यथा चन्द्रकान्तिः। स्वभावतः एव ते दीप्तिमन्तः, मैत्र्यादिगुणरम्याः, नवपुष्पगुच्छैः शोभितवृक्षवत्, गुणैः भूषिताः। सदा ऐक्ययुक्ताः, सौम्याः, साधवः, महान्तः, सागरवत् सीमासंयमिनः, विशालसंकल्पाः। अतः, हे महाबाहो, तेषां स्थितिः सर्वदुःखनाशिनी, सदा सेव्याः, दुःखसागरस्थाने न स्थातव्यम्। अतः अत्र श्रमेण विना आचरितव्यम्; राजस-सात्त्विकाः स्वोन्नतये व्यवहरन्ति। शास्त्रं सम्प्राप्य, पुनः पुनः चिन्तयित्वा, एकान्तचित्तेन क्षणभङ्गुरत्वं शीघ्रं विचारयेत्। आदौ च अन्ते च, यत् नित्यं तत्तत्त्वं त्रिलोक्यां, तत् शीघ्रं चिन्तयेत्, अन्यं तु व्यर्थं न। मिथ्यादृष्टिं, व्यर्थनश्वरचिन्तां परित्यज्य, केवलं एतत् स्मर्येत, यथार्थज्ञानाय। 'कोऽहम्? कुतः अयं संसारः?'—इति सर्वं विवेकेन, साधुभिः सह, यत्नेन निरीक्ष्यं। दुष्कर्म न कर्तव्यम्, दुष्टैः सह न संप्रवेशः; सर्वविनाशकं मृत्युम् अपि नावज्ञेयम्। यो महात्मा परमस्थितौ तिष्ठति, शीतलहृदयः, तमेव अनुवर्तितव्यम्, यथा मयूरः जलदं पश्यति। अहंकार-देह-संसारोत्पत्तिं विशुद्धया विचारेण, सत्यमेव आश्रेयम्। अस्थिमांसमयं देहम्, रुधिरादिकं च त्यक्त्वा, शुद्धचैतन्यमेव द्रष्टव्यम्, यथा मुक्तमुक्ताफलमाला। सत्ये, नित्ये, शुद्धे, व्यापके, धात्रे, शुभे—सर्वमिदम् एकसूत्रे मणिगण इव निबद्धम्। यत् चैतन्यं लोकानां भोगाय भूषयति, यत् व्योम्नि, सूर्ये, भूमिगर्भे वर्तते, तत् कृमिगात्रे अपि तद्वत्। यथा घटाकाशस्य बाह्याकाशेन भेदो नास्ति, तथा चैतन्यस्य देहैः भेदो नास्ति, हे अनघ। सर्वेषां प्राणिनां कटुत्व-तिक्तत्वं नान्यथा; अनुभवः एकः, शुद्धचैतन्ये भेदः कुतः? एकस्मिन्सदा वर्तमानं शुद्धचैतन्ये, कः वदेत्—'अयं जायते, सः विनश्यति'—एवं ज्ञानाभावात् एव। अत्र न कश्चिदस्ति यः नासन् सन् जायते, न च कश्चिदस्ति यः सन् विनश्यति। एषः केवलं आभासः, हे राघव, न सत् नासत्, चञ्चलचित्तस्य एव सत्यमिव दृश्यते। अज्ञानात् भ्रमो भवतु, किन्तु विनश्यति इति निश्चयं मा कुर्यात्, न च असत्यत्वं; एवं दुःखात् विमुक्तः भव।