शृणु, रामभद्र, यदा परमे व्योमनि ब्रह्मणः प्रथमः चित्तविकल्पः उदेति, तदा सः एव ब्रह्मभावं प्राप्नोति। सृष्टौ संस्थितायाम्, अन्यः परो विकल्पः उदेति, यः आकाशवायू परिश्रयः भूत्वा, ओषधिपत्रेषु प्रविशति। तत्र केचन देवत्वं प्राप्नुवन्ति, अन्ये मानवाः भवन्ति, केचन पशुत्वेन जायन्ते, अपरे यक्षत्वं प्राप्नुवन्ति। चन्द्रकिरणनाड्याः द्वारा ओषधिपत्राणि संस्क्रियन्ते; यः कश्चन भूतः तेषु प्रविशति, सः शीघ्रं तादृशः एव जातः भवति। समीप्यबलात् तस्मिन्नेव जन्मनि जातः, स्वदृष्टिवैचित्र्येण बद्धो वा मुक्तो वा भवति। एवं, हे रामभद्र, इयं सृष्टिः कल्पिता, व्यक्ताव्यक्तकर्मशृङ्खलाभिः बadd्हा, कल्पनायाः गर्भात् उद्भूतविविधरूपक्रियाभारपूर्णा च। यदा निर्मलः ब्रह्मणि स्थितिः लभ्यते, तदा सृष्टिकर्ता सृष्टिं स्थाप्य तत्र एव तिष्ठति। एषा च जगति, जरादुःखपीडिता, स्वनियमेन प्रवर्तते, यथा सूत्रेण बद्धः घटः—तद् सूत्रं जीविततृष्णैव। ब्रह्मणः उद्भूतानां प्राणिनां मध्ये, संसारपञ्जरमागतानां, यदा संस्काराः क्षीणाः भवन्ति, तदा ते सागरस्थजलवत् भवन्ति। प्रभोः आगतानां, व्योमवायुमध्ये सञ्चरन्तीनां, तेषां चित्तानि वातवेगैः रजोकणवत् कम्पन्ते। निरन्तरं, केचन गच्छन्ति, अन्ये प्रविशन्ति; हे राम, ब्रह्मणि प्राणिनां प्रवाहाः सागरतरङ्गवत् भवन्ति। अनाद्यन्तस्थितेः उत्पन्नाः, गणनापदं प्राप्ताः, केचन धूमरश्मिवत् मेघमध्ये प्रविशन्ति। तत्र, ते भूतमण्डलैः ऐक्यं यान्ति, यथा मंदारगन्धः मधुरवायुभिः संयुक्तः भवति। तत्र केचित्, भूतवायोः प्रेरणया प्राणस्वरूपं प्राप्य, घोरराक्षसगणैः अपि अमरवत् अभिभूयन्ते। भूतसमुत्थितवायोः द्वारा, यः गन्धं वहति, तेन गन्धाः देहेषु निवेश्यन्ते, यथा नासिकाछिद्रे गन्धः स्थाप्यते। तेषु भूतशरीरेषु, प्राणिनः प्राणशक्तिं प्राप्नुवन्ति; तस्मात् ते लोके जायन्ते, प्रकटप्राणिनः भवन्ति। केचन धूममार्गेणादिना देहिनां गर्भं प्रविश्य, प्राणित्वं प्राप्नुवन्ति, वा दीर्घकालं स्थावरभावे तिष्ठन्ति। अपरे वातमार्गेण शालिपत्रेषु स्थित्वा, प्राणशक्तिं लभन्ते, विविधप्राणिभावेन जायन्ते। कदाचित्, हे राम, नूतनप्राणिसन्ततिः सूक्ष्मभूतैः आवृत्य, व्योमशून्ये स्थगिता तिष्ठति। यावत्, शोभनः चन्द्रः, तेजोमण्डलसमन्वितः, स्वच्छलहरिवत् किरणैः जगत् आप्लावयति। ततः, तासु चन्द्रकिरणासु, सः जीवः स्थलं लभते, वृक्षात् वृक्षं विहङ्गवत् सञ्चरन्। ताभ्यः चन्द्रकिरणेभ्यः, सः नवकुमुदेषु भ्रमर इव, ओषधिशाखासु प्रविशति। तयोः अन्तः, औषधिफलानि स्वरससम्पूर्णानि, इक्षुरसवत्, स्वादुत्वं यान्ति। तेषु फलेषु, चन्द्रकिरणसम्पूर्णः जीवनप्रवाहः, मातुः स्तन्ये क्षीरवत्, प्रतिष्ठाम् लभते। यदा तानि फलमण्डलानि पक्तानि भवन्ति, तदा देहिनः तानि भुञ्जते; तत्र प्राणरसः प्रविश्य, न दृश्यते, तिष्ठति च। स जीवितधनं, सुप्तसंस्कारजालैः आच्छन्नम्, गर्भपञ्जरे वसति, यथा बीजतेजः पत्रनिविष्टकुम्भे तिष्ठति। यथा अग्निः दारुषु, घटः मृद्भावे, घृतं क्षीरे वर्तते, तथैव आत्मा प्राणरसे निवसति। एवं क्रमशः, परमेश्वरात् आगतः, अदृश्यः अदेही च, पृथिव्यां मानवः जायते। तादृशः सत्त्वगुणसम्पन्नः, उत्तमाचारयुक्तः जायते; स एव जन्मना मुक्तिं प्राप्य, सत्त्वगुणी इति कथ्यते। यदि तु, तादृशं गर्भं प्रविश्य, जन्मपरम्पराम् अतीत्य, मोक्षहेतोः जायते, तदा सः राजससत्त्वगुणयुक्तः। अधुना, हे राम, पश्चिमे मरणानन्तरं क्रमेण यथाऽसौ राजससत्त्वगुणयुक्तः मुक्तिं प्राप्नोति, तत् शृणु। सत्त्वप्रधानः सः, कदाचित्, कुत्रचित्, शुद्धकर्मा जायते, हे अनघ। अत्र, हे राम, राजससत्त्वगुणयुक्ताः जनाः जायन्ते; त एव परीक्ष्याः, तेषु एव यथायोग्यं प्रवर्तितव्यम्। ये प्रथमा आगताः, परात्मनं प्राप्तवन्तः, ते विरलाः, महागुणसम्पन्नाः। ये तु, विभिन्ना, मूकमूढाः, तामसभावाः, तेषु किं विचार्यम्, ये स्थावरवत् भवन्ति। केवलं केचन, आत्मबोधेनान्यं जन्म प्राप्य, स्वाभाविकजीवने महत्स्थितिं लभन्ति; अत्र राजससत्त्वगुणयुक्तः एव विचारणीयः। राजससत्त्वगुणसम्पन्नाः, पृथिव्यां महागुणयुक्ताः, ते सदा हृष्टाः, शोभनाः, नभसि शशिनः इव। ते परिश्रान्तिं न अनुभवन्ति, यथा व्योम मलस्पर्शरहितम्; न चापि क्लेशेऽपि क्षीणाः, रजतपद्मानि रात्रौ इव। अत्र सर्वं स्वभावेनैव प्रवर्तते, यथा सूर्यः नान्यं दिनं करोति; ते स्वधर्मे एव प्रमोदन्ते, वृक्षाः स्वऋतौ इव। ते कदापि अन्तःपूर्णत्वं न त्यजन्ति, शीतांशुवत् शान्ताः, शोभनाः च; आपत्तौ अपि, शैत्यं न वियच्छन्ति, चन्द्रप्रभेव। एवं, हे राम, ब्रह्मणः उद्भूतस्य चित्तस्य प्रथमविकल्पात् आरभ्य, सृष्टेः प्रवाहः कल्पनारूपेण विविधगुणैः, संस्कारैः, चन्द्रकिरणैः, ओषधिपत्रैः च सञ्चरन्, जन्ममरणचक्रेण, गुणभेदेन च, बद्धत्वं मोक्षं वा प्राप्नोति, यावत् सः आत्मबोधेन परं पदं न गच्छति।