सः संसारं चिन्तयति—सुखदुःखमयमिदं जगत्, शतशः कामपाशैः बद्धम्, रागद्वेषभयान्वितं च। तस्य चित्तं सर्वभूतहितकारुण्येन संविग्नं सन्, अत्रैव महद्भिः कर्मभिः, नानाशास्त्रैः सह, प्रवर्तते। तानि शास्त्राणि वेदान्तपुराणादीनि, वेदवेदान्ताद्याख्यानि, आत्मविद्यापरिपूर्णानि, सर्वेषां देहिनां मोक्षाय रचितानि। पुनः, सः तस्मिन् परमावस्थायां, सर्वविपत्तिविरहितः, आत्मस्वरूपे स्थितः, प्रशान्तचित्तः, मन्दरगिरिणा न कम्प्यमानः सागर इव, विराजते। सः जगत्क्रियाः निरीक्ष्य, धर्मव्यवस्थां पालयन्, पद्मासनस्थः ब्रह्मा पुनरपि आत्मनि एव तिष्ठति। केवलं पूर्वजन्मसंस्कारबलात् तस्य शरीरस्थितिः, अनावृत्त्यर्थं केवलं प्रवृत्तचक्रवत्, अवश्यमेव दृश्यते। न तस्य देहत्यागे स्पृहाऽस्ति, न तु तस्य रक्षणे; नात्रात्मा, नापि परः, न सत्ताऽस्ति, नासत्ताऽपि। सर्वकर्माणि समं कुर्वन्, सर्वावस्थासु समः, पूर्णः सागर इव मुक्त एव स्थितः। कदाचित्, केवलं दैवात्, किंचित् प्रयोजनं विना, कोऽपि लोकानुग्रहाय एव जागर्ति। एषा ब्रह्मणः शुद्धावस्था या मया वर्णिता, सा सत्त्वमयी जन्मावस्था इति विद्धि, देवेश्वर। यदा तस्मिन् परे व्योम्नि, ब्रह्मणः प्रथमः चित्तवृत्तिः उदेति, तदा सा वृत्तिः ब्रह्मस्वरूपं प्राप्नोति। सृष्टिसिद्धौ, अन्योऽपि परो भावः जायते, यः आकाशवाय्वाश्रयः सन्, ओषधिपत्रेषु प्रविशति। केचित् देवत्वं प्राप्नुवन्ति, अन्ये मानवाः भवन्ति, केचित् पशुत्वं, केचित् यक्षत्वं प्राप्नुवन्ति। चन्द्रकिरणमार्गेण ओषधिपत्रेषु जीवनरसः प्रविष्टः, यः कश्चित् तत्र प्रविशति, सः शीघ्रं तादृश एव जातः भवति। तत्रैव जन्मनि, संगतिबलात्, स्वस्वप्रत्ययभेदेन, बन्धनं वा मोक्षः वा लभ्यते। एवं, हे रामभद्र, इयं सृष्टिः कल्पिता, व्यक्ताव्यक्तकर्मपाशैः बद्धा, कल्पनायाः गर्भे जातानां नानारूपकर्मभारपूरिता। यदा दिव्ये ब्रह्मणि निर्मलावस्था लभ्यते, तदा स्रष्टा, सृष्टिं स्थाप्य, तत्रैव तिष्ठति। अयं संसारः, जरादुःखपीडितः, स्वनियमेन प्रवर्तते, यथा रज्ज्वा बद्धः घटः—रज्जुः तु जीविततृष्णैव। ब्रह्मणः समुत्थितेषु प्राणिषु, संसारपञ्जरं प्रविश्य, तेषां वासनाक्षये, ते सागरजलवद् भवन्ति। भगवतः समीपात्, व्योमवायुमध्ये सञ्चरन्तः, तेषां मनांसि कणिकावत् वातवेगेन चञ्चलानि भवन्ति। सदा, केचन गच्छन्ति, केचन प्रविशन्ति; हे राम, ब्रह्मणि प्राणिनां प्रवाहः सागरतरङ्गवत्। अनाद्यन्तावस्थाजाताः, गणनायाः क्षेत्रं प्राप्य, केचित् धूमरश्मिवत् मेघमध्ये प्रविशन्ति। तत्र, त एव भूतमण्डलैः एकत्वं यान्ति, यथा मन्दारगन्धः मधुरपवनैः संयुज्यते। किन्तु, त एव भूतपवनैः, प्राणरूपं लब्ध्वा, तीव्रराक्षससमूहैः अपि ग्रस्यमानाः, अमरवत् भवन्ति। भूतसमुत्थितवायुः, यः गन्धवाहकः, सः गन्धान् देहेषु स्थापयति, यथा नासिकायां गन्धान्। तेषु भूतदेहेषु, प्राणिनः प्राणशक्तिं प्राप्नुवन्ति; तत्रैव जगति जाताः, प्राणिनः दृश्यन्ते। अन्ये, धूममार्गेणादिना, देहिनां गर्भेषु प्रविश्य, प्राणत्वं वा, स्थावरत्वं च लभन्ते। केचित् वातमार्गेण, तण्डुलादिषु शयाना, प्राणशक्तिं प्राप्य, नानाप्राणिनः जाताः भवन्ति। कदाचित्, हे राम, नवजाताः प्राणिनः, सूक्ष्मभूतावरणेन संवृताः, व्योम्नः गुहायाम् किञ्चित्कालं तिष्ठन्ति। यावत्, शोभनचन्द्रः, प्रभामण्डलसमन्वितः, लीलया चलच्छायाभिः जगत् आप्लावयति, क्षीरतरङ्गवत्। तदा, तासु रम्याचन्द्रकिरणासु, तद्वस्तु तिष्ठति, पक्षिवत् वृक्षान् वृक्षान् सञ्चरन्। ताभ्यः चन्द्रकिरणाभ्यः, सः ओषधिपल्लवेषु प्रविशति, यथा भ्रमरः नवकुमुदपुञ्जं प्रविशति। तयोः मध्ये, ओषधिफलानि सुस्वादूनि भवन्ति, यथा इक्षुशकला स्वरसपूरिता। तेषु फलेषु, पूर्णचन्द्रकान्तिसदृशः प्राणप्रवाहः प्रवहति, यथा मातुः स्तनयोः पयः पूर्यते। यदा तानि फलमण्डलानि पक्वानि भवन्ति, तदा देहिनः तानि भक्षयन्ति; तत्र प्राणरसः प्रविश्य, अप्रकटितः तिष्ठति। प्राणसम्पद्, सुप्तवासनाजालावृतः, गर्भपञ्जरे वसति, यथा बीजतेजः पत्रसंवृतघटमध्ये। यथा अग्निः दारुषु, घटः मृद्भावे, घृतं क्षीरे, तथा आत्मा प्राणरसे वसति। एवं परम्परया, यः परमेश्वरात् आगतः, अदृश्यः, अशरीरी च सन्, भूमौ मानुषत्वं प्राप्नोति। सः सत्त्वगुणसम्पन्नः, सदाचारवान् जायते; यदि तस्मिन्नेव जन्मनि मोक्षं प्राप्नोति, सः सत्त्विक एव। यदि तु तादृशे गर्भे प्रविश्य, जन्मपरम्परां गत्वा, मोक्षार्थं जायते, सः राजससत्त्वप्रकृतिः इति।