अयं मोहः, यद्यपि मिथ्या एव, प्रबोधावस्थायाम् अपि सत्यमिव दृश्यते, मनसः कल्पनया निरन्तरं निर्मीयमानः। सर्वे लोकेषु क्रियाः कल्पनानुसारं प्रवर्तन्ते; कल्पनाशक्त्या एव भाग्यदेवी स्थिरं प्रतिष्ठिता अस्ति। यदा सृष्टिः, प्रजापतेः कृत्स्नेन रोपिता, समुत्पन्ना, तदा पद्मसम्भवः ब्रह्मा, पद्मासनस्थः, एवं चिन्तयति। केवलं मनसः स्पन्दनात् आश्चर्यरूपः सृष्टिविस्तारः उत्पद्यते—सैषा सृष्टिः, भोगपूर्णा, नानाविधकर्मनाटकविलासेन सततं परिवर्तमाना। सा इन्द्रैः, उपेन्द्रैः, महाबलिभिः नृपतिभिः च कुटिलिता, पर्वतसमुद्रैः पूरिता, अधोलोकस्वर्गदिग्भिः च विविक्तमार्गैः व्याप्ता। एषा सर्वा कल्पनाजालिका मया वितता; अधुना चिन्तारचनाक्रमे विश्राम्यामी। एवं निश्चित्य, सः कल्पनाविकल्पदुःखात् निवर्तते, स्वयमेव स्वं स्वात्मानं, अनादिं परमं ब्रह्म, अनुस्मरति। तं पदं प्राप्य, मनः तस्मिन् तेजसि विलीनं, सः सुखेन तिष्ठति, शान्तहृदयः, श्रान्तयात्रिकवत् शय्यायाम् विश्रान्तः। सः निरहंकारः, निरममः, परमशान्तिं प्राप्य, आत्मनि आत्मानं स्थित्वा, सिन्धोरिव अक्लिष्टः। कदाचित् ध्यानबलात् स एव भगवाञ् चित्तशक्त्या विश्रान्तिं गच्छति, यथा सिन्धुः तरणिविलयान्निश्चलः भवति। सः लोकं पश्यति—सुखदुःखपूर्णं, शतशः इच्छारज्जुभिः बद्धं, रागद्वेषभयैः पीडितं। तदा सर्वभूतानां कृपया संविग्नचित्तः, अत्र महत्कर्म आरभते, विविधशास्त्राणि च रचयति। तानि सर्वाणि आत्मविद्यापरिपूर्णानि, वेदान्तपुराणादीनि, देहिनां मोक्षार्थं विनिर्मितानि। पुनः तस्मिन् परमपदे विश्रान्तः, क्लीबभावरहितः, स्वभावे स्थितः, शान्तचित्तः, मन्दरविक्षोभेऽपि अक्लिष्टसिन्धुवत्। सः ब्रह्मा, पद्मासनस्थः, लोकव्यवहारान् निरीक्ष्य, नियमं पालयन्, पुनः स्वात्मनि एव तिष्ठति। केवलं पूर्वजन्यसंस्कारबलात् तस्य शरीरं तिष्ठति, पुनर्जन्मनिवृत्त्यर्थं, यथा प्रवृत्तचक्रवत्। न तस्य शरीरत्यागे प्रवृत्तिः, न तस्य रक्षणे; नात्र स्वः, न परः, नास्ति सत्ताऽपि, न चासत्ताऽपि। सर्वकर्मसु समभावेन, सर्वावस्थासु समः, मुक्तः तिष्ठति, पूर्णसिन्धुवत्। कदाचित् केवलं दैवयोगात्, किंचित् प्रयोजनं विना, कोऽपि लोकानुग्रहाय जागर्ति। एषा या ब्रह्मणि विशुद्धा अवस्था, हे बुध, या मया वर्णिता, सा सत्त्विकी जन्मावस्था इति विद्धि, देववर। यदा परमाकाशे ब्रह्मणः प्रथमो मनःस्पन्दः जायते, तदा सः ब्रह्मपदं प्राप्नोति। सृष्टौ प्रतिष्ठाय, अन्यः परः स्पन्दः जायते, यः आकाशवायून् आश्रित्य, ओषधिपत्रेषु प्रविशति। केचित् देवत्वं यान्ति, केचित् मानवाः भवन्ति; केचित् पशुत्वं प्राप्नुवन्ति, केचित् यक्षत्वं। चन्द्रकिरणमार्गेण ओषधिपत्राणि तेन आविष्टानि; यः कश्चन तत्र प्रविशति, सः तद्रूपेण शीघ्रं जायते। तत्रैव जन्मनि सङ्गबलात् जन्यः, स्वदृष्टिवैचित्र्येन बद्धो वा मुक्तो वा भवति। एवं, हे रामभद्र, एषा सृष्टिः संस्थिता—व्यक्ताव्यक्तकर्मपाशैः बaddhā, नानारूपकर्मभारपूरिता, कल्पनायाः गर्भात् उत्पन्ना। यदा दिव्ये ब्रह्मणि निर्मला अवस्था लभ्यते, हे महाबाहो, सृष्टिं संस्थाप्य सृजिता तत्रैव तिष्ठति। अयं संसारः, जरादुःखपीडितः, स्वकालेन प्रवर्तते, यथा सूत्रेण बद्धः घटः—तत्र सूत्रं जीविततृष्णा। ये ब्रह्मणः समुत्थिताः प्राणी, संसारपञ्जरं प्रविश्य, यदा तेषां वासनाः क्षीणाः, ते सिन्धौ जलवत् भवन्ति। यदा ते भगवतः समीपात्, व्योमवायुमध्ये विचरन्तः, तेषां मनांसि रजांसि वातवेगेन विक्षिप्यन्ते। निरन्तरं केचित् यान्ति, केचित् आगच्छन्ति; हे राम, ब्रह्मणि प्राणिनां प्रवाहाः सिन्धुवेगवत्। अनाद्यन्तावस्थात् जाताः, गणनापदं प्राप्ताः, केचित् धूमरश्मिवत् आकाशे प्रविशन्ति। तत्र, तैः तत्त्वचक्रैः एकत्वं प्राप्य, यथा मन्दारगन्धः मधुरपवनेन संमिश्र्यते। केचित् तत्त्ववायुनाऽनुकूल्येन प्राणस्वरूपं प्राप्य, तीव्रराक्षसगणैः, अमरवत्, उपहताः। तत्त्वसमुत्थितवायुनाऽनयाऽपि गन्धवाहिनी, गन्धाः देहेषु निहिताः, यथा नासिका-क्षते गन्धः संस्थितः। तेषु तत्त्वदेहेषु प्राणिनः प्राणत्वं यान्ति; तत्रतः जगति जायन्ते, प्राणिनः सञ्जायन्ते। अन्ये धूममार्गेण च, देहिनां गर्भं प्रविश्य, प्राणत्वं प्राप्नुवन्ति, वा स्थावरभावं दीर्घकालं लभन्ते। केचित् वातमार्गेण तण्डुलमध्ये स्थित्वा, प्राणत्वं प्राप्य, नानाप्राणिभावं यान्ति। हे राम, कदाचित् नवजातसन्ततिः, सूक्ष्मतत्त्वैः आवृताः, व्योम्नि किञ्चित्कालं तिष्ठन्ति। यावत् शोभनः चन्द्रः, तेजोमण्डलसमन्वितः, उदेति, चलच्छायाकिरणैः लोकं क्षीरसलिलतरङ्गवत् आप्लावयति।