स ब्रह्मा, सागर इव तरङ्गान् उत्पादयन्, देवतान् असुरान् मनुष्याञ् च सर्पान् गन्धर्वयक्षराक्षसान् च कल्पयामास। स एव तेषां प्रदेशान्, पर्वतान्, दिव्ययानानि च, विविधकर्माणि च विन्यस्य, पद्मयोनि सर्वमिदं सम्यग् व्यवस्थितवान्। ते अपि, चिन्तया सिद्धिं प्राप्ताः, सर्वशक्तिसम्पन्नाः, यद्यद् अभिप्रेतवन्तः तत् तत् तत्क्षणमेव स्वसाक्षात्कृतवन्तः। ततः ते अन्यान् अपि प्राणिसमूहान् कल्पयामासुः; तैः कल्पिताः प्राणी अपि अन्यान्, तथा च तेषां तैः अन्येऽपि, नानाविधान् सन्तानान् कल्पितवन्तः। स ब्रह्मा, वेदान् यज्ञधर्मगुणैः सह स्मृत्वा, यथा गृहीण्यै सीमां स्थापयेत्, तथा जगतः सीमां स्थापयामास। दिव्यं रूपम्, मानसोत्पन्नं विशालं शरीरं धारयन्, सृष्टिं प्रजाजनसमूहयुक्तां उत्पादयामास। स जगत्, सागरपर्वतवृक्षैः शोभितं, लोकान्तरालप्रदेशैः, मेरुशिखरचिह्नितैः, दिशावनजालैः च भूषितम् अकरोत्। एषा सृष्टिः सुखदुःखजरामरणरोगैः व्याप्यते; रागद्वेषभीभिः विदारितः; त्रिगुणात्मिका च सा। ये मनांसि ब्रह्मणः समुत्थितानि तैः यत्किंचित् कल्पितं, तद् अतीतानि सर्वमपश्यत्; अद्यापि तद् मायया दृश्यते। एवं सर्वासु सृष्टिषु अजो भगवान्, कदाचित् सर्वत्र वा, संसारचक्रं कल्पयति, स्थिरमिव च पश्यति। एषा मोहजालिका, मिथ्यापि सत्यमिव प्रतीयते जाग्रत्स्वप्ने; सा मनःकल्पनया निरन्तरं निर्मीयते। सर्वे लोकेषु क्रियाः कल्पनानुसारं प्रवर्तन्ते; कल्पनाशक्त्या एव देवी दैवता प्रतिष्ठिता। सृष्टौ प्रजापतिना निवेशितायाम्, स पद्मसम्भवः, पद्मासने स्थितः, एवं विचारयति। मात्रा मनसो स्पन्दनात्, आश्चर्यरूपा सृष्टिः जायते—भोगपूर्णा, नानाक्रियाविलासेन परिवर्तमाना। सा इन्द्रैः, उपेन्द्रैः, महाबलिभिः नृपतिभिः, पर्वतसागरैः च पूरिता; अधोलोकस्वर्गदिग्भिः संकुला। एतद् सर्वं कल्पनाजालं मया विततम्; अधुना चिन्ताक्रिया विरमयिष्यामि। एवं निश्चित्य, स कल्पनारम्भक्लेशात् निवृत्तः, स्वयमेव अनाद्यात्मनि, परब्रह्मणि, आत्मानं स्मरति। तदवस्थां प्राप्य, मनः तेजसि लीनम्, स सुखेन तिष्ठति, प्रशान्तचित्तः, विश्रान्तयात्रिक इव शय्यायाम्। सर्वस्वाभिमानरहितः, परमशान्तिं प्राप्तः, स्वात्मनि एव स्थितः, समुद्र इव अचलः। कदाचित् ध्यानयोगेन, भगवान् स्वयम् एव, चैतन्यबलात्, तरङ्गनिवृत्त्या सागर इव, शमं गच्छति। स जगत् सुखदुःखपूरितम्, शतशः इच्छारज्जुभिः बद्धम्, रागद्वेषभीभिः पीडितम्, पश्यति। ततः, सर्वभूतानुग्रहकारणात्, करुणया परिप्लुतचित्तः, अत्र विविधशास्त्रादिकर्माणि महान्ति आरभते। तानि शास्त्राणि अध्यात्मविद्यासारपूर्णानि, वेदवेदान्तपुराणादीनि, देहिनां मोक्षहेतवे रचितानि। पुनः, तस्यां परमावस्थायाम्, विपत्तिविरहितः, स्वभावे स्थितः, प्रशान्तचित्तः, मन्दराचलेन अकम्पितसागर इव तिष्ठति। स जगत्क्रियाः निरीक्ष्य, नियमं स्थापयन्, ब्रह्मा पद्मासने स्थितः, आत्मनि एव पुनः स्थितः। पूर्वजन्मसंस्कारबलात् एव तस्य शरीरं तिष्ठति; केवलं पुनर्जन्मनिवृत्तये, चक्रवत् प्रवृत्तम्। न तस्य शरीरत्यागे इच्छा अस्ति, न तद्रक्षणे; नात्र स्वः, न परः, नास्तित्वं, न चानास्तित्वम्। सर्वकर्माणि समं कृत्वा, सर्वावस्थासु तुल्यः, स पूर्णसमुद्र इव मुक्तः तिष्ठति। कदाचित् केवलं दैवयोगात्, अपि च किंचित् अभिप्रायं विना, लोकानुग्रहार्थं कश्चन जागर्ति। एषा ब्रह्मणः विशुद्धावस्था, या मया वर्णिता, सा सत्त्विकी जन्मावस्था, इति विद्धि, देवश्रेष्ठ। यदा परे व्योम्नि, ब्रह्मणः प्रथमः मानसिकः स्पन्दः जायते, तदा स ब्रह्मभावं लभते। यदा तु सृष्टिः प्रतिष्ठिता, तदा अन्यः, उच्चतरः स्पन्दः, आकाशवायून् आश्रित्य, ओषधिपत्रेषु प्रविशति। केचित् देवतां यान्ति, केचित् मानवत्वं, केचित् पशुत्वं, केचित् यक्षत्वं प्राप्नुवन्ति। शशिसितरश्मिपथेन, ओषधिपत्राणि संसिक्तानि; यः कश्चन तत्र प्रविशति, स शीघ्रं तादृश एव जायते। तत्रैव जन्मनि, संसर्गबलात्, स्वदृष्टिवैशम्येन, बन्धनं वा मोक्षं च लभते। एवं, हे रामभद्र, एषा सृष्टिः प्रतिष्ठिता—व्यक्ताव्यक्तकर्मपाशबद्धा, नानारूपकर्मभारयुक्ता, कल्पनागर्भसमुद्भूता। यदा दिव्ये ब्रह्मणि विशुद्धा अवस्था लभ्यते, हे महाबाहो, स्रष्टा सृष्टिं स्थापयित्वा तत्रैव तिष्ठति। एषा जगति, जरातुरक्लेशपीडिता, स्वनियमेन प्रवर्तते, यथा रज्ज्वा बद्धः घटः—सा रज्जुः जीविततृष्णा। ये ब्रह्मणः प्राणी, संसारपञ्जरं प्रविश्य, संस्कारक्षये, समुद्रे जलवद् भवन्ति। यदा ते भगवतः, व्योमवायुमध्ये चरन्तः, तेषां मनांसि, रजांसि इव, वातगुणैः कम्प्यन्ते।