सर्वस्यापि अन्ते, शुभस्यापि सतत्त्वस्य, मल एव शेषः, दुःखमेवावशिष्यते, यथा दीपस्य शिखायाः शेषं कालिमा। मनसः षडिन्द्रियाणां च क्रियाः अनित्याः, उद्भूय विनश्यन्ति; यथा लता महोरगं धारयितुं न शक्नोति, तथा एता मार्गं सत्यम् अधारयन्ति। स्नेहेन रक्तमांसपिण्डं ‘मम प्रिया कन्या’ इति मन्यते जनः; किन्तु अस्थिपुञ्जं ‘मम इदं शरीरम्’ इति स्पृशतः का युक्तिः? हे राम, अज्ञानिनां तृप्त्यर्थम् एतत्सर्वं सत्यम् अविचलितं च प्रतियते; विदुषां तु जगत् अस्थिरमसत्यम्, न च तृप्तिदायकम्। एषः संसारः अपि, अपि न भुक्तः सन्, विषस्य मदमिव मोहं जनयति; तस्मात् आसक्तिं परित्यज्य आत्मैक्यज्ञानं प्राप्नुहि। यदा मनः अनात्मानं आत्मानं इति गृहीत्वा तत्रैव विश्राम्यति, तदा असत्यरूपोऽयं विश्वजालः उदेति। संस्कारबलात् ब्रह्मणो मनः देहम् अभिमन्यते; यथा सुवर्णलेपिते भित्तौ सुवर्णरूपता दृश्यते, तथा आत्मा अपि तद्रूपः इव दृश्यते। हे बुद्धिमन् ब्रह्मन्, सृष्टिकर्तुः पदं प्राप्य, मनः कथं शनैः जगतः स्थैर्यं कल्पयति इति शृणु। गर्भशयात् उदितः प्रथमः शिशुः, पद्मसम्भवः, ‘ब्रह्म’ इति शब्दं उच्चैः उक्त्वा, ‘ब्रह्मा’ इति अभिधीयते। सः मनसः कल्पनाजालरूपस्य, आकृतिं कल्पितस्य, भाग्यस्य कल्पनायाः स्थानं अन्यत्र स्थापयामास। ततः सः प्रथमं तेजः कल्पयामास, महद्भास्वरं, ज्वलज्ज्वालाचक्रवत् दिशः सुवर्णमयीः कृत्वा। तत्र तीक्ष्णज्वालासमूहैः पूर्णं, नक्षत्रवद् वितानितं, तटेषु श्यामवर्णमिव व्योम, सुवर्णवनेन भूषितम्। तस्य तेजसः समूहो हेमज्वालाजालसम्बद्धः, दीप्तकुण्डलैः विराजमानः। तत्रैव तेजसि, मनः तद्रूपेण स्वयम् आत्मानं निवेश्य, सूर्यं आत्मरूपं कल्पयामास। तस्मात् तेजसः सूर्यः उदेति, ज्वलज्ज्वालामण्डलमध्ये स्थितः, दीप्तस्वर्णकुण्डलधारी। सः ज्वालामयकेशसमूहधरः, अग्निं निष्वसन् विकसयन्, ज्वालाभिः क्रीडन्, सर्वं व्योममण्डलं पूरयन्। ततः ब्रह्मा महाबुद्धिः, सहसा, तेषां तेजःकणानां सुन्दरविमानानि निर्माय, तानि क्षणेन कल्पयित्वा, यथाकल्पितं ददर्श; यथा शब्दसमूहान् पश्येत्, तथा तदुत्पत्तिं अपि अवलोकयत्। एष एव क्रमः, हे महाबाहो, येन स्वयम्भूः प्रतिदिनं, प्रतिलोकं, देवदानवान् च स्वकल्पनया उत्पादयति। सः कालं, तस्य विभागान्, नक्षत्रग्रहान्, नद्यः, समुद्रान्, द्वीपान्, दिशः, पर्वतान्, पृथ्वीं च कल्पयामास। ब्रह्मा देवदानवमानुषसर्पगन्धर्वयक्षराक्षसान् अपि कल्पयामास, यथा सागरः तरङ्गान् उत्पादयति। सः तेषां प्रदेशान्, पर्वतान्, दिव्यविमानानि, तेषां कर्माणि च व्यनुयोजयत्; पद्मसम्भवः सर्वमिदम् व्यवस्थितवान्। ते अपि, चिन्तया सिद्धिम् आप्नुवन्तः, सर्वशक्तिसम्पन्नाः, यद्यत् अकल्पयन् तत् तत्रैव अदृश्यन्। ततः ते अन्यान् बहून् प्राणिसमूहान् कल्पयामासुः; ते अपि अन्यान्, ते चान्येऽपि, नानारूपान् कल्पयन्ति। वेदान्, यज्ञगुणैः सहितान्, स्मृत्वा, ब्रह्मा लोकोपयोगाय सीमाः स्थापयामास, यथा गृहिण्याः सीमाः स्थाप्यन्ते। दिव्यरूपं गृहीत्वा, मनः सृष्टं विशालं शरीरं, सः एतां सृष्टिं प्राणिसन्ततिसंयुतां उत्पादयति। सः लोकान् निर्माय, समुद्रपर्वतवृक्षैः भूषितान्, लोकान्तरालानि, मेरुपृष्ठदिशवनगुल्मसंकीर्णानि च प्रदेशान् स्थापितवान्। एषा सृष्टिः सुखदुःखैः, जराजन्ममरणरोगैः, रागद्वेषभयैः विदीर्णा; तिस्रभिः गुणैः सारभूता। यद्यत् ब्रह्मोत्थितैः मनोभिः अतीते कल्पितम्, तत्सर्वं तद्वद् दृश्यते, अद्यापि मायया अवलोक्यते। एवं सर्वासु सृष्टिषु, अजो भगवान्, कदाचित् सर्वत्र वा, संसारचक्रं कल्पयति, स्थिरमिव पश्यति। एषा भ्रान्तिः, मिथ्या सती अपि, जाग्रति सत्यानिव वर्तते; सा मनःकल्पनया निरन्तरं विहिता। सर्वे कर्माणि कल्पनानुसारम् एव प्रवर्तन्ते; कल्पनाशक्त्या एव भाग्यदेवी स्थितिम् आप्नोति। यदा सृष्टिः प्रजापतेः निवेशिता जाता, तदा पद्मसम्भवः, पद्मासने निषण्णः, एतद् चिन्तयति। केवलं मनसः स्पन्दनात्, अद्भुतविस्तारः जायते—सृष्टिः, भोगसम्पूर्णा, नानाविधकर्मविलासेन परिवर्तमाना। सा इन्द्रैः, उपेन्द्रैः, महाबलिभिः नृपैः आकुला, पर्वतसमुद्रैः पूर्णा, पातालस्वर्गदिक्प्रान्तविवरैः विदीर्णा च। एतत् सर्वं कल्पनाजालं मया विततम्; अधुना अहम् एषा विचारलीला निवारयिष्यामि। एवं निश्चित्य, सः कल्पनापीडां संहरति, स्वमात्मानं, अनादिं परं ब्रह्म, स्वयमेव स्मरति। तं पदं प्राप्य, मनः तस्मिन् तेजसि लीनम्, सः सुखेन तिष्ठति, प्रशान्तहृदयः, शान्तशयनस्थः श्रान्तयात्रीव। ममत्वाहंकाररहितः, परमशान्तिं प्राप्य, आत्मनि आत्मानं स्थित्वा, सागर इव अकम्पितः वर्तते। कदाचित् ध्यानयोगेन, स एव भगवाञ्, चैतन्यबलात्, स्वयम् उपशाम्यति, यथा सागरः तरङ्गनिवृत्त्या शान्तो भवति।