अहं जलभूम्यन्तरिक्षदिग्भ्यः प्रसृतया भीमया पूर्णतया स्वरूपेण, सर्वचैतन्यमयः, एकस्मिन्नेव सागरे समस्तं समाहितमिव, पूर्णरूपेण स्थितः। एवं स्थितिं सुवर्णशैलगुहायां चिन्तयन्, स ओंकाराक्षरं शनैः, घंटानिनादवत्, उच्चारयामास। न तु ओंकारस्य सौक्ष्म्यस्निग्धां पश्चिमार्धच्छायां, न आन्तरं न बाह्यं, परमहृदि चिन्तयेत्। मनः सर्वसौक्ष्म्यदोषविनिर्मुक्तं, प्राणश्च निरन्तरं हृदि लीनः, शरत्कालमलिनमुक्तमिव नभः, कचः शिलाशैलवद्वपुषा स्थितवान्। अत्र तु, अन्नपानस्त्रीसंसर्गातिरिक्तं न किञ्चिदस्ति; किमत्र महद् शुभं नित्यं वाञ्छनीयम्? येन पशवो मूढाः पापाश्च तृप्तिम् आप्नुवन्ति, तेन सुखेन कः साधुः रमेत? ये सुखेषु, दुःखमयेषु, क्षणभङ्गुरेषु, आद्यन्तमध्यमध्वन्यनश्वरत्वरहितेषु, विश्वासं स्थापयन्ति, ते नरकगधयोजनायै योग्याः। कुतश्चित् लोम रक्तं च—एषा स्त्रीदेहः; अत्र श्वानाः तृप्तिम् आप्नुवन्ति, न तु मनुष्याः। मृत्तिका पृथिवी, काष्ठं वृक्षः, शरीरं मांसं, शिला शैलः; अधस्तात् भूमिः, उपरिष्टात् नभः—किं नूतनं यत् सुखदं स्यात्? सर्वेन्द्रियसंस्पर्शजन्याः विषयानुभवाः विवेकक्षेत्रे चपलाः; केवलं मोहाय गृह्यन्ते। सर्वस्यापि, शुभस्यापि, अन्ते कालिमा दुःखं च शेषम्, यथा दीपशिखायाः शुष्करजः शिष्टम्। मनः षडिन्द्रियकृत्यं च अनित्यं, उदयव्ययशीलम्; लता यथा महोरगं न धारयति, तथा तत्त्वमार्गं न धारयन्ति। रक्तमांसपिण्डं ‘मम कन्येति’ स्नेहेन जनः वदति; किन्तु ‘मम शरीरे’ अस्थिपुञ्जे आसक्तेः का युक्तिः? हे राम, एतत् सर्वं मूढानां तृप्त्यर्थं सत्यमिव दृश्यते; ज्ञानीनां तु जगत् अनित्यं असत्यम्, न तृप्तिकरम्। इदं विषमिव विषभोगं विना अपि मूढताम् जनयति; तस्मात् अस्य सङ्गं परित्यज्य, आत्मैक्यज्ञानं प्राप्नुहि। मनः अनात्मानं आत्मत्वेन गृहीत्वा तस्मिन्नेव स्थितं चेत्, तदा अस्य मिथ्याजालस्य, जगतः, उद्भवः। संस्कारवेगेन एव ब्रह्मणो मनः शरीरकल्पनां करोति; यथा सुवर्णलेपनं भित्तिं सुवर्णमिव दर्शयति, तथा आत्मा अपि। हे विप्र, सृष्टिकर्तृत्वं प्राप्तः, कथं मनः शनैः जगतः स्थूलत्वाभासं करोतु? गर्भशयात् उदितः, आद्यः जातः, पद्मसम्भवः, ‘ब्रह्म’ इति शब्दं उच्चारयामास; तेन स ब्रह्मा इति कथ्यते। स मनसः कल्पनाजालमयस्य, आकल्पितरूपस्य, कल्पनालक्ष्म्याः स्थानं अन्यत्र संस्थापितवान्। ततः स प्रकाशमण्डलं प्रथमं कल्पयामास, महातेजस्विनं, ज्वलनमण्डलवद् दीप्तिमन्तं, दिशः सुवर्णमयीः कृत्वा। तत्र तु, तीक्ष्णज्वालासमूहैः, तारागणैः इव सञ्जातैः, अन्तःकान्तारुणच्छायया, सुवर्णवनैः शोभितं, आसीत्। तस्याः दीप्तेः समूहम्, सुवर्णज्वालावितानं, प्रज्वलदग्निमण्डलं, विकीर्णदीप्तिसुवर्णकुण्डलैः भूषितम्। तस्मिन्नेव तेजसि, मनः तद्रूपेण आत्मानं कल्पयित्वा, सूर्यं स्वात्मरूपं चिन्तयामास। तस्मात् तेजसः सूर्यः उदितः, ज्वलनमण्डलमध्ये स्थितः, प्रज्वलितसुवर्णकुण्डलधारी। स ज्वालाचयमौलिः, अग्निसन्तानकः, ज्वालासु क्रीडन्, सर्वं व्योमण्डलं पूरयन्। अनन्तरं ब्रह्मा, महाबुद्धिः, सहसा प्रज्ञाप्रभया, तेषां तेजांसि अन्यानि दिव्ययानरूपाणि कल्पितवान्। सः तानि तद्वद्, तदाकल्पितानि, क्षणेनैव दृष्टवान्; यथा ध्वनिसमूहं पश्येत्, तथा तद्भावान् विवेचयामास। एषा प्रक्रिया, महाबाहो, येन स्वयम्भूः पुनः पुनः सृजति; प्रतिदिनं, प्रतिजगति, देवदानवान् च तस्यैव चिन्तया कल्पयति। कालं, तस्य विभागान्, नक्षत्रग्रहान्, नद्यः, सागरान्, द्वीपान्, दिशः, शैलान्, पृथिवीं च कल्पयामास। एवं ब्रह्मा, देवदानवमानुषसर्पगन्धर्वयक्षराक्षसान्, यथा सागरः तरङ्गान् उत्पादयति, तथा कल्पितवान्। तेषां प्रदेशान्, शैलान्, दिव्ययानानि, कर्माणि च, पद्मसम्भवः व्यवस्थापयामास। ते अपि, चिन्तासिद्धिम् प्राप्ताः, सर्वशक्तिसम्पन्नाः, यत् यत् चिन्तितवन्तः, तत् तत् क्षणेनैव दृष्टवन्तः। ते अपि, अन्यान् बहून् प्रजासमूहान् कल्पितवन्तः; ते चान्ये, ते चान्ये, नानाविधान्। वेदान्, यज्ञगुणैः सह, स्मृत्वा, ब्रह्मा जगतो मर्यादां गृहिण्याः इव स्थापयामास। दिव्यरूपधारी, मनःकल्पितं विशालं शरीरं धारयन्, सः प्रजासमुदाययुक्तां सृष्टिं करोति। सः सागरशैलवृक्षैः विभूषितान् लोकान्, लोकान्तरप्रदेशान्, मेरुपर्वतप्रदेशान्, दिशः, वनानि, गुह्यसमूहांश्च निर्मितवान्। एषा सृष्टिः सुखदुःखजरामरणरोगैः, रागद्वेषभयैश्च, त्रिगुणात्मिकया साररूपेण, आहताभवत्। यन्मनः, ब्रह्मणः सन्तानात्, यत् यत् कल्पितवन्तः, तदेव समग्रं दृष्टम्; अद्यापि तदेव मायया दृश्यते। एवं सर्वासु सृष्टिषु, अजातः, कदाचिद् वा सर्वत्र, संसारचक्रं कल्पयित्वा, तदस्थैर्यं पश्यति।