कदाचित् मेरुशिखरे गुहायां निवसन् देवगुरोः पुत्रः योगाभ्यासबलात् आत्मन्येव विश्रान्तिं प्राप्तवान्। तस्य मनः सत्यज्ञानामृतपूरितं, पञ्चभूतसंयुक्ते क्षणभङ्गुरे देहे न तु तद्विषये, नापि विषयजगति, रतिं प्राप्नोत्। एवं आत्मतत्त्वे एव आसक्तः, सर्वेषु वस्तुषु अनासक्तः, सः अन्यं न पश्यन्, केवलं आत्मभावं विवेच्य, कम्पितया वाचा इदं वचनम् उवाच— "किं करिष्यामि? कुत्र गमिष्यामि? किं गृह्णीयामि वा त्यजामि? सर्वं विश्वं आत्मन्येव पूर्णम्, यथा महाप्रलये जगत् सर्वं जलैः आवृतम्। दुःखं आत्मा, सुखं अपि आत्मा; आकाशं आत्मा, अहं अपि आत्मा; सर्वं आत्मरूपं उत्पन्नम्—आत्मन्येव अहं नष्टः, क्लेशः अपगतम्। अन्तः बहिः, देहेषु, अधः, ऊर्ध्वम्, सर्वदिशासु—आत्मा अत्र, आत्मा तत्र; आत्मारहितं किञ्चन नास्ति। वस्तुतः, आत्मा सर्वत्र अस्ति, सर्वं आत्मन्येव स्थितम्; सर्वं केवलं आत्मा—एवं, आत्मन्यात्मानं नमामि। मम अभावः किञ्चन नास्ति, मम अन्तः किञ्चन नास्ति; किम् अन्यद् इच्छेयम्? केवलं शान्तः भवामि। आत्मना, आत्मनि, आत्मपूर्णेन, नमामि; तेन, अन्तः शान्तिम् उपगच्छामि—कुत्र गच्छेयम्? अहं अग्निः, अहं वायुः, अहं पृथिवी, अहं आकाशः; यद् अहं न, तत् नास्ति—अहं सर्वं, सर्वत्र व्याप्य स्थितः। जलपृथिव्याकाशदिग्भ्यः विशालभीमपूर्णरूपः, अहं अखिलचैतन्यरूपः, एकसागरस्य इव पूर्णः स्थितः। एवं स्वर्णगुहायां स्थित्वा, सः आत्मस्थितिं चिन्तयन्, शनैः ओम् इति शब्दम्, घंटारवस्य इव, उच्चैः उवाच। न तु ओम् अक्षरस्य सूक्ष्मं पश्चिमभागं, अन्तर्य वा बाह्ये वा, परमहृदयस्थे चिन्तयेत्। तस्य मनः सर्वसूक्ष्मदोषवर्जितम्, श्वासः हृदयस्थे निरन्तरं विलीनः, निर्मलशरदम्बरस्य इव, सः कचः शिलामयगिरिरूपः स्थितः। अन्नपानस्त्रीसङ्गात् अन्यत् किञ्चन नास्ति; किम् शुभं, अव्याभिचारि, महद् वस्तु इच्छेत्? ये सुखेषु रमन्ते, येन पशवः, मूढाः, पापाः तुष्टिम् प्राप्नुवन्ति, तत्र कः साधुः रमेत्? ये सुखेषु विश्वासं स्थापयन्ति—येषां आरम्भे, मध्ये, अन्ते दुःखमयम्, क्षणभङ्गुरम्, नाशवान्—ते नरकस्थगर्दभानां योग्याः। अत्र केशः, अत्र रक्तम्—एषा स्त्रीशरीरम्; श्वानाः तत्र तुष्टिम् प्राप्नुवन्ति, न मानवाः। मृत्तिका पृथिवी, काष्ठं वृक्षः, शरीरं मांसम्, शिला पर्वतः; अधः भूमिः, ऊर्ध्वं आकाशः—किम् नूतनम्, यत् सुखदायकम्? सर्वेन्द्रियसंस्पर्शजन्याः भोगाः विवेकक्षेत्रे अस्थिराः, केवलं मोहाय ग्राह्याः। सर्वस्य अन्ते, शुभजीवनस्य अपि, मलम्, दुःखम् एव शेषम्, दीपस्य इव कालिमा। मनः षडिन्द्रियकृत्यः अनित्याः, उत्पन्नाः, नष्टाः; लता यथा महाव्यालम् न धारयेत्, तैः सत्यमार्गः न ध्रियते। स्नेहेन रक्तमांसपिण्डं 'मे प्रियकन्या' इति कथ्यते; किं तु अस्थिपिण्डे 'मम देहः' इति आसक्तिः कस्य तर्कः? हे राम, अज्ञानिनां तुष्ट्यर्थं एतद् सत्यं, स्थिरम्; ज्ञाने तु अस्थिरम्, असत्यं, न तुष्टिदायकम्। भुक्त्वा अपि, विषस्य इव मदं ददाति; तस्मात् त्यक्त्वा तृष्णां, आत्मैक्यज्ञानम् उपगच्छ। मनः अनात्मन्य आत्मभावं स्थापयति, तत्र विश्रान्तं यदा, तदा असत्यजगद्व्यवहारः उत्पद्यते। वासना-प्रभावेन ब्रह्मणः मनः शरीरकल्पनाम् करोति; यथा सुवर्णलिप्तभित्तिः सुवर्णमयी दृश्यते, एवं आत्मा तद्रूपः दृश्यते। हे ब्रह्मन्, सृजनस्थितिं प्राप्तः, कथं मनः शनैः जगतः स्थैर्यकल्पनां करोति? गर्भशयात् उद्भूतः प्रथमः बालः, पद्मसम्भवः, 'ब्रह्म' इति शब्दम् उवाच; अतः 'ब्रह्मा' इति नाम्ना प्रसिद्धः। सः मनसः कल्पनाजालरूपस्य, कल्पितस्वरूपस्य, भाग्यस्य कल्पनायाः स्थानम् अन्यत्र स्थापयामास। ततः प्रथमं तेजोमयं, महाप्रभाम्, अग्निचक्रवत्, दिशः सुवर्णमयीः कृत्वा, प्रकाशम् कल्पितवान्। तत्र तीक्ष्णाग्निस्फुलिङ्गसमूहैः पूर्णम्, तारा इव संयुतम्, तस्याकाशम् श्यामशाद्वलवर्णम्, सुवर्णवनैः भूषितम्। तस्य तेजसमूहः सुवर्णज्वालाजालयुक्तः, दिप्ताग्निमयः, तत्र विकसद् दिप्तसुवर्णकुण्डलैः शोभितः। तस्मिन् तेजसि, मनः तद्रूपम् धृत्वा, सूर्यस्य आत्मरूपम् कल्पितवान्। तस्मात् तेजसः सूर्यः उत्पन्नः, ज्वालाचक्रमध्ये स्थितः, दिप्तसुवर्णकुण्डलधारी। सः ज्वालाकेशसमूहधारी, अग्निं निष्वसन्, प्रसारयन्, अंगानि ज्वालासु क्रीडन्ति, आकाशमण्डलम् पूर्णयति। ततः ब्रह्मा, महाबुद्धिः, सहसा, बुद्धिस्फुरणेन, अन्यान् तेजोऽणून् दिव्ययानरूपेण कल्पितवान्। क्षणेन तान् कल्पयित्वा, यथाकल्पितं तान् अपश्यत्; तस्य कल्पनासमुत्पत्तिः शब्दसमूहस्य इव प्रत्यक्षम्। एवं, हे महाबाहो, आत्मभूः प्रतिदिनं, प्रतिजगत्, देवदानवान् मनसा नूतनं सृजति। सः कालम्, तस्य विभागान्, तारे ग्रहान्, नद्यः, समुद्रान्, द्वीपान्, दिशः, पर्वतान्, पृथिवीं च, मनसा कल्पितवान्।