वनमध्ये निष्कलुषाः हरिणशावकाः यथा अन्यान् अनुसृत्य विचरन्ति, तथा एव स्त्रियः, चर्मपुञ्जरूपिण्यः, बालबुद्धीनां क्रीडार्थं केवलं सन्ति। एतेषां विषयानां प्रवाहेषु अपि, यः मनः विशालं महत् च, सः किंचित् अपि न चलति—यथा वायुः शैलस्य शृङ्गं मुखात् निष्क्रान्तः न कम्पयति। तस्मिन् उन्नते अवस्थाने, हे राम, सः तत्त्ववित् स्थितप्रज्ञः तिष्ठति, यस्य दृष्टौ सोमसूर्यलोकौ अपि अधोलोकवत् एव दृश्येते। ये च दृश्यादृश्यलोकेषु निपुणाः, ते भूतानि संसारसागरे क्षिप्यमाणानि यथा सर्पादीन् पश्यन्ति। तत्त्ववित्, ग्रामरजः यथा नगरवासिनं वा तस्य प्रियतमां न रञ्जयति, तथा एतेषु लोकेषु कश्चन न रमते। तत्त्ववित् समीपे अपि स्थितेषु विषयेभ्यः न हृष्यति, यथा मेघाः व्योम्नः हृदयम् न कम्पयन्ति। तत्त्ववित्, वानर्याः नृत्यं यथा गौरीनर्तनोत्सुकं शिवं न तुष्यति, तथा एतेषु विषयेषु न रमते। यथा घटे प्रतिबिम्बितं रत्नं तद्विदुषः न रोचते, मूलरत्नदर्शिनः, तथा विषयाः तत्त्ववितः न तुष्यन्ति। सः जगत् तरङ्गप्रतिबिम्बवत् असारं दृष्ट्वा, विषयेषु न रमते, यथा राजहंसः तृणेषु न हृष्यति। एतस्मिन्नर्थे, हे राघव, शृणु—यः ब्रहस्पतेः पुत्रः प्राचीनकाले पुण्यश्लोकान् गायन् आसीत्। सः देवगुरोः पुत्रः, मेरुशृङ्गे गुहायां वसन्, तपसा आत्मनि विश्रान्तिम् अवाप। तस्य चित्तं, तत्त्वज्ञानामृतपूरितम्, पञ्चभूतसमुत्थे क्षीणदेहे, तथा तेन ज्ञायमाने लुप्तलोके, न रमते। सर्वेषु विषयेषु उदासीनवदात्मतत्त्वमात्रे रतः, सः किञ्चन न पश्यति, केवलं कम्पमानया वाचा इदं वचनम् उक्तवान्—"किं करिष्यामि? कुत्र गमिष्यामि? किं गृह्णीयाम्, किं वा त्यजेयम्? यतः आत्मनैव जगत् व्याप्तम्, यथा महाप्रलये जलैः जगत् आवृतम्। दुःखं आत्मा, सुखम् अपि आत्मा; आकाशः आत्मा, अहम् अपि; सर्वम् आत्मनः एव उत्पन्नम्—आत्मनैव नष्टः, दुःखस्य अन्तः जातः। अन्तः बहिः, देहेषु, अधः, ऊर्ध्वम्, सर्वतः—आत्मा अत्र, आत्मा तत्र; आत्मार्हितं विना किञ्चन नास्ति। नूनं आत्मा सर्वत्र अस्ति, सर्वम् आत्मनि स्थितम्; सर्वम् एव आत्मा—तस्मै आत्मने नमः। नास्ति यत्र अहम् न अस्मि; नास्ति यत् मयि नास्ति; किं वाञ्छामि? शान्तः एव भवामि। आत्मना, आत्मनि, पूर्णात्मना नमामि; तेन अन्तः शान्तिम् लभे—कुत्र अन्यत्र गमिष्यामि? अहम् अग्निः, अहम् वायुः, अहम् पृथिवी, अहम् आकाशः; यत् अहम् न, तत् नास्ति—अहमेव सर्वं, सर्वत्र व्याप्य स्थितः। जलपृथिव्याकाशदिग्भिः पूर्णस्य भीमरूपस्य च स्वरूपेण अहम् एकः चैतन्यमात्रः, एकसागरतुल्यः स्थितः।" एवं सः सुवर्णशैले गुहायाम् एताम् अवस्थाम् चिन्तयन्, शनैः शङ्खध्वनिवद् ओंकारं उच्चारयामास। ओंकारस्य पश्चिमभागं, सूक्ष्मं स्निग्धं, न अन्तर्यं न वाह्यं, परमहृदि चिन्तयेत् इति न। यः मनः सर्वसूक्ष्मदोषरहितम्, प्राणः निरन्तरं हृदि विलीनः, यथा निर्मलशरदाकाशः, सः कचः शिलाशैलेव स्थितः। "अत्र खाद्यपानीयस्त्रीसंस्पर्शात् अन्यत् किञ्चन नास्ति; तस्मात् कः शुभः, निश्चितः, अव्ययी च अर्थः वाञ्छनीयः? येन पशवः, मूढाः, दुष्टाश्च तृप्तिम् लभन्ते, तस्मिन्प्रिये कथं साधवः रमन्ते? ये विषयेषु आश्रयन्ते—दुःखमूलाः, क्षणभङ्गुराः, आद्यन्तविनाशिनः—ते नरकगधैः सह योग्याः। एषा केशरक्तपूरी—स्त्रीदेहम्; अत्र श्वानाः तृप्तिम् लभन्ते, न मानवाः। मृत्तिका पृथिवी, काष्ठं वृक्षः, देहः मांसम्, शिलाः पर्वतः; अधः भूमिः, उपरि व्योम—किमत्र नूतनं यत् सुखदं स्यात्? सर्वे विषयाः, इन्द्रियसंस्पर्शानुगताः, विवेकक्षेत्रे चञ्चलाः; ते केवलं मोहाय ग्राह्याः। सर्वस्यापि शुभस्य अन्ते कालिमा दुःखं च शेषम्, यथा वह्नेः कालिमा। मनः षडिन्द्रियाणां चेष्टाः अनित्याः, उत्पद्य विनश्यन्ति; लता यथा महोरगं न धारयति, तथा ते सत्यपथं न धारयन्ति। रक्तमांसपुञ्जं 'मम सुतिका' इति स्नेहेन भाषते; परन्तु अस्थिपुञ्जे 'मम देहम्' इति मोहः कुतः? हे राम, इदं सर्वं केवलं मूढानां तृप्त्यर्थं सत्यम्, स्थिरं च; बुधानां तु अस्थिरमसत्यम्, न तृप्तिदं। इदं जगत् अजीर्णमपि विषमदं यथा—तस्मात् तस्य त्यागेन आत्मैक्यज्ञानं प्राप्नुहि। मनः अनात्मनि आत्मत्वेन स्थित्वा, तत्र विश्रान्तम्, असत्यरचितं विश्वजालम् उत्पद्यते। संस्कारबलात् ब्रह्मणः मनः देहकल्पनां करोति; यथा सुवर्णलिप्ते भित्तौ सुवर्णमिव दृश्यते, तथा आत्मा अपि।" "हे महाबुद्धे ब्रह्मन्, सृष्टिकर्तृपदं प्राप्य, मनः कथं शनैः विश्वस्य स्थूलत्वं कल्पयति? यदा गर्भशयात् प्रथमः बालः, पद्मसम्भवः, 'ब्रह्म' इति शब्दं उच्चकार, तदा सः ब्रह्मा इति प्रसिद्धः। सः मनसः, यः कल्पनाजालरूपः, कल्पिताकृतिः च, तस्य कल्पनालक्ष्म्याः आवासं अन्यत्र लोके स्थापयामास।" एवं, राम, तत्त्ववित् पुरुषः विषयेषु न रमते, आत्मैक्ये विश्रान्तिं लभते, सर्वं आत्मरूपं पश्यन्, जगत् असारमिव अनुभूय, आत्मस्वरूपे एव स्थित्वा शान्तिं प्राप्नोति।