स्वात्मनः किञ्चिदंशोऽपि न किंचनातिशेते—न तृणमपि। तत्र यदा त्रयः लोका लभ्यन्ते, आत्मवितः किमन्यदवाप्तव्यं स्यादिति? अयं च भूमण्डलः शतशैलैः कुटिलितः, क्वचित्समुद्रैः पूर्णः, तथापि एषा पृथिवी कियद्विस्तीर्णा, या अस्यां महाव्याप्तौ पूरणाय समर्था स्यात्? अस्मिन्संसारे पर्वतैः पातालैः च सहिते, आत्मज्ञस्य किमपि साधनीयमस्ति न हि। यः सर्वात्मना एकीकृतः, आकाशवत् व्याप्य स्थितः, आत्मनि एव स्थितः, चैतन्ये प्रतिष्ठितः, तस्य विषये—त्रयो लोकाः महावनेव शून्यरन्ध्राः, देहाभिमानधूमरजसा आवृता, शान्तगत्या रमणीयाः दृश्यन्ते। सर्वेऽपि महाशैलाः अनन्तब्रह्मणः विशुद्धसिन्धौ फेनराशयः इव; विश्ववैभवमपि चैतन्यदाहिनि मरीचिकेव। आत्मतत्त्वमहासिन्धोः तरङ्गा एव सृष्टिपतयः, परमपदमेघात् वर्षमाणा एव शास्त्रदृश्याः। चन्द्रसूर्याग्नयः दीपपात्रयष्टिवत्, चैतन्यदीपप्रभाः, भूतगणाश्च सर्वे प्रकाश्याः एव। दीर्घकालं संसारारण्ये भ्रमन्ति जीवाः; मनुष्याः, देवाः, दानवाश्च मृगवत्—कामसुखैः भक्षिताः। संसारशरीराणि अस्थिभिः निवारितानि, शिरांसि आच्छादितानि, स्नायुभिः बद्धानि; प्राणिरत्नानि मांसच्छविषु विश्वरूपेषु निहितानि। यथा काश्चन मृगशावकाः वनान्तरे परानुगमनशीलाः, तथैव स्त्रियः त्वक्पाञ्चालिकाः बालानां मनोरञ्जनाय सन्ति। यः मनः एवं विस्तीर्णं महात्म च, स एव किञ्चिदपि न चलति सुखवारिप्रवाहे, यथा पर्वतः वायुवेगेन न चलति। तस्मिन्नुत्कृष्टे पदे, हे राम, आत्मज्ञः स्थितः, यस्य चन्द्रसूर्यलोकाः अपि अधोलोकवत् तुच्छाः। ये लोकदर्शिनः दृश्यादृश्ययोः, ते संसारसिन्धौ क्षिप्यमानान् प्राणिनः सर्पवद् पश्यन्ति। न हि एतेषु लोकस्थितिषु सत्यम् आत्मवित् रमते, यथा ग्रामकर्दमं नगरवासिनं वा तस्य प्रियतमा न रञ्जयति। न हि एतेषु लोकस्थितिषु आत्मवित् रमते, यथा मेघाः आकाशहृदयम् न स्पृशन्ति। न हि एतेषु लोकविकारेषु आत्मवित् रमते, यथा वानर्यः नृत्यन्त्यः शिवस्य न रञ्जयन्ति, यः गौरीनृत्ये रमते। न हि एतेषु लोकविकारेषु आत्मवित् रमते, यथा घटप्रतिबिम्बितमणिः न रञ्जयति तं येन मूलमणिः दृष्टः। यः विश्वं असारं जलतटतरङ्गच्छायावत् पश्यति, स आत्मतत्त्ववित् न संसारसुखेषु रमते, यथा राजहंसः तृणेषु न रमते। एतेनैव विषये, हे राघव, शृणु पुण्यश्लोकान् यान् प्राचीनकाले बृहस्पतेः पुत्रः गातवान्। कदाचित् मेरुपर्वते गुहायां वसन् गुरोः सुतः योगबलात् आत्मनि विश्रान्तिं प्राप्तवान्। तस्य चित्तं सत्यानन्दरसपूरितम्, न पुनः पाञ्चभौतिके दुर्बले देहे, न दृश्ये क्षयिष्णौ लोके रमणीयम्। स एवमात्मरसपरायणः अन्यं किंचिदपि न पश्यन्, केवलं कम्पमानया वाचा इदं वचनमुवाच— "किं कुर्याम्? कुत्र गच्छेयम्? किं गृह्णीयाम् वा त्यजेयम् वा? सर्वं ह्यात्मैव व्याप्य स्थितम्, यथा महाप्रलयाम्भसा जगत् आवृतम्। दुःखमात्मैव, सुखमप्यात्मैव; आकाशमात्मैव, अहमप्यात्मैव; सर्वमात्मनैवोत्थितम्—आत्मनैव नष्टोऽस्मि, क्लेशः नास्ति। अन्तः बहिः, देहेषु, अधस्तात्, उपरि, सर्वदिशः—सर्वत्रात्मैव; न क्वापि आत्माभावः। सर्वत्रात्मैव वर्तमानः, सर्वं चात्मनि स्थितम्; सर्वमिदम् आत्मैव—अहं स्वात्मने नमामि। नास्ति यत्राहम्, नास्ति यन्मयि; किं वाञ्छामि? केवलं शान्तो भवामि। आत्मना आत्मनि पूर्णेन नमामि; तेन अन्तः शमं उपयामि—क्व गच्छेयम् अन्यत्र? अहम् अग्निः, अहम् वायुः, अहम् पृथिवी, अहम् आकाशः; यदन्यन्नास्ति, तन्नास्ति; अहमेव सर्वत्र व्याप्य स्थितः। जलपृथिव्याखाशगगनानां भीषणपूर्णरूपः सन्, अहम् एकसागरवद् सर्वचैतन्यमयः स्थितः।" इति स एवमवस्थितिं सुवर्णगिरिगुहायां चिन्तयन्, ततः शनैः ककुदघोषवत् ॐकारमुदीरयामास। ॐकारस्य पश्चिमार्धस्य सूक्ष्ममृदुं न अन्तरात्मनि न बहिर्मनसि चिन्तयेत्। सर्वसूक्ष्ममलविनिर्मुक्तेन मनसा, प्राणं हृदि निरन्तरं लीनं कृत्वा, शरत्कालमेघरहिताकाशवत्, कचः पर्वतशिलारूपधारी स्थितः। अत्र हि भोजनपानस्त्रीसंस्पर्शात् अन्यन्नास्ति; किमत्र महत् शुभं नित्यं वा वाञ्छनीयम्? येन पशवः, मूढाः, दुष्टाश्च तृप्तिम् आप्नुवन्ति, तेन कः साधुः रमेत? ये सुखेषु आसक्ताः, ये दुःखमूलानि, क्षणस्थायिनि, नश्वराणि, त एव गधाजातिसंयुक्ताः नरके योग्याः। अत्र केशः, अत्र रक्तम्—एषा स्त्रीशरीरम्; अस्यां श्वानाः तृप्तिम् आप्नुवन्ति, न मनुष्याः। मृत्तिका पृथिव्याः, दारु वृक्षस्य, देहः मांसस्य, शिला पर्वतस्य; अधो भूमिः, उपरि गगनम्—किं नूतनं सुखदं अत्र? सर्वेन्द्रियविषयाः संसारानुभवाः विज्ञानक्षेत्रे अनस्थायिनः, केवलं मोहाय ग्राह्याः। एवं, हे राम, आत्मवित् आत्मन्येव तृप्तः, सर्वं जगदात्मरूपमिव पश्यन्, संसारसुखेषु न रमते, आत्मन्येव विश्रान्तिं लभते।