संसारस्य पुनः पुनः जन्मनाम् अञ्जलौ इन्द्रियबन्धाः अत्यन्तं दृढाः सन्ति। ये जनाः तेषु बन्धेषु मुक्तिं यत्नेन साधयन्ति, ते एव सत्पुरुषाः इति कथ्यन्ते। मम मनः अहंकारयुक्तैः चञ्चलैः च लोकजनैः दलितम्, यथा कोमलं पद्मं गजपादेन पद्दलितम्। हे महर्षे, यदि अद्य मनः सम्यग्विवेकस्य औषधेन नोपचीयते, कदा पुनः मनसः उपचारस्य अवसरः भविष्यति? विषं विषं न उच्यते, विषयसङ्कटमेव विषम्। विषयाः जन्मान्तरेषु नाशं कुर्युः, विषं तु केवलं एकं शरीरं नाशयति। सुखदुःखौ, मित्रबन्धवः, जीवन्मरणं वा, एते न ज्ञस्य मनः बध्नन्ति। हे अतीत-भविष्यज्ञ, हे ब्रह्मन्, शीघ्रं मां उपदिश, यथा दुःखभयक्लेशविहीनः मुनिवत् स्याम्। अज्ञानवनं संस्कारजालैः आविलं, दुःखकण्टकैः आकुलं, पतनावपातैः घनं, विकृतरूपेण भीषाणम्। हे मुने, संसारव्यवहारजन्यं विषदुःखं तीव्रं, तीक्ष्णशस्त्रद्वारा छिद्यमानस्य दुःखवत्, अहं सहनं समर्थः। जनानां भ्रान्तिः 'इदं नास्ति, इदं अस्ति' इति, चञ्चलं मनः कम्पयति, यथा वायुः रजःपिण्डं विक्षिपति। जीवनसमूहः तृष्णासूत्रैः गुञ्जारूपेण संयुतः, चेतनाप्रतिबिम्बरूपेण तेजस्वी, मनसः नायकः सदा प्रकटः। अहं संसारजालं, तिरस्काररूपं, कालसर्पमणिगुच्छं, सिंहः यथा जालं छिद्यति, तथा विदारयिष्यामि। हे तत्त्वविदां श्रेष्ठ, ज्ञानदीपेन शीघ्रं हृदयवनस्य तिमिरं, मनसः तमः अपाकुरु। हे महात्मन्, उत्तमबुद्धयः दुःखैः न बाध्यन्ते; यथा तीक्ष्णमांसं चन्द्रकिरणैः न क्षीयते, तथा विपत्तयः तान् न नाशयन्ति। जीवनं वातेन कम्पितं पद्मगुच्छवत् क्षणिकं, सुखानि मेघमध्ये विद्युत् इव चञ्चलानि; यौवनं, स्नेहः, कामतरङ्गाः अपि चञ्चलाः। एतत् ज्ञात्वा, अहं शीघ्रं मनः पर्वतस्थलपर्यन्तं मुद्रिवत् स्थिरं कृत्वा, शान्तिं प्राप्तवान्। संसारः दुःखकूपे निमग्नः, विपत्तिभिः आकुलः, मम मनः चिन्तामृदितम्। मनः मोहविह्वलम्, उद्वेगः उत्पन्नः; अङ्गानि वृद्धवृक्षस्य पत्राणि इव कम्पन्ति। परमसन्तोषसंगत्याभावात् मम बुद्धिः विक्षिप्ता, रिक्तस्थले भयभीता, बालराजः दुर्बलः इव। अन्तरङ्गस्य गत्यः संशयैः विक्षिप्ताः, मृगाः शून्यकूपैः विडम्बिताः इव। विवेकभूमेः पतितः, क्लेशे स्थितः, शुभमार्गे न स्थितः, मम इन्द्रियाणि—दृष्ट्यादीनि—अन्धकूपे पतितदुःखिनः इव। चिन्ता न स्थिरा, न इच्छानुसारं गच्छति; प्राणेश्वरपराधीनं, अप्रियगृहे प्रियाङ्गना इव। वस्तूनि क्षीणानि, त्यक्तानि, तथापि धारयन्, मम धृतिः मार्गशीर्षान्ते लता इव चञ्चला। सर्वमूल्यं त्यक्तम्, चञ्चलता प्रविष्टा; आत्मानं गृहीत्वा, त्यक्त्वा, स्वस्थितिः अपि चञ्चला। मनः स्वसमीकरणेन विडम्बितम्, यः चलः स्थिरः च, वृक्षमूलं दरिद्रता छिन्नम् इव। मनः चञ्चलं, विषये रमते, लोकान् भ्रमति, मोहं न त्यजति, देवः स्वविमाने इव। कः सः अवस्थायाः स्थितिः, या न तुच्छा, न प्रयासेन, न आधारः, न मोहः, न संशयः? सर्वे सत्पुरुषाः—जनकादयः—संसारकार्येषु व्यग्राः, कथं तैः परमपदं प्राप्तम्? बहुधा वस्तुषु संलग्नः, पूजार्हः, कः संसारकर्दमे न लिप्यते? कं दृष्टिप्रकारं आश्रित्य, ये महामुनयः मुक्ताः, निर्मलाः, संसारे विचरन्ति? भोगवस्तूनि केवलं भयहेतवे आकर्षन्ति; अस्थिरस्वभावाः, क्षणिकधनाः, कथं शुभं प्राप्नुवन्ति? मनः मोहगजेन पद्दलितम्, अन्तरः कलुषितः, तदा बुद्धिसरोवरं कथं निर्मलताम् आप्नोति? संसारे स्थित्वा, कार्येषु प्रवृत्तः, कः न बध्यते, यथा पद्मपत्रे जलम् न लिप्यते? सम्पूर्णं जगत् आत्मवत्, तृणवत् वा कृत्वा, कथं मनः विक्षेपं न स्पृशन्, श्रेष्ठताम् आप्नोति? कस्य महात्मनः आचरणं अनुचरन्, संसारसागरं तीत्वा, अत्र दुष्कृतं न करोति? किम् उचितं, किम् शुभफलम्, कथं संसारे न दोषं कृत्वा जीवेत्? हे जगदाधिप, किम् वद, येन कर्मणाम् अस्थिरत्वं, सृष्टेः अतीत-भविष्यस्थितिं च अहं जान्याम्। हृदयाकाशचन्द्रस्य, मनसः च कलुषध्वान्तनाशः मम स्यात्, हे ब्रह्मन्, तद् अनवच्छेदेन कुरु। इह किम् ग्राह्यम्, किम् त्याज्यम्? चञ्चलं मनः कथं पर्वतवत् स्थिरं स्यात्? केन शुद्धमन्त्रेण संसारतीव्रज्वरः, अनायासेन अनन्तदुःखप्रदः, शमं याति? कथं आनन्दवृक्षस्य पुष्पगुच्छशीतलतां अहम् अन्तः प्राप्तवान्, पूर्णचन्द्रः निःक्षयरात्रिम् इव? अन्तः पूर्णत्वं प्राप्त्वा, पुनः दुःखं न युञ्जेयम्, तत्त्वज्ञः मुनिः मां एवं उपदिशतु।