यत् यावत् प्रवृत्तयः, यानि कर्माणि जनाः कुर्वन्ति, सर्वाणि तानि केवलं शरीरस्यार्थं सन्ति, न आत्मनः किञ्चिदपि। अधःस्थले, ब्रह्मलोके, स्वर्गे, वा पृथिव्याम् अपि, विरलाः एव सन्ति सन्तः ये यथार्थदर्शिनः भवन्ति। यस्य ‘एतत् त्याज्यम्, एतत् ग्राह्यम्’ इति निश्चयः मिथ्याभावे लीनः, स एव ज्ञानवान् दुर्लभः। कश्चित् जगदधिपत्यं कृत्वा, वह्निम् वा जलम् वा प्रविश्य, आत्मलाभं विना जीवः विश्रान्तिं न प्राप्नोति। ये महाबुद्धयः सन्ति, ये स्वेन्द्रियशत्रुषु वीर्यवन्तः, जन्मतापं विनाशयन्ति, तान् मुनीन् वन्दनीयान् मन्ये। सर्वत्र पञ्च महाभूतानि एव सन्ति, षष्ठं किञ्चिदपि नास्ति। पृथिव्याम्, अधःस्थले, व्योम्नि वा—कुत्र ज्ञानवान् मनः रमते? यः तर्केण संसारं तरति, तस्य विश्वं गोशृङ्गपरिमितम्; यः तर्कं त्यजति, तस्य संसारः मोहसागरवत् विस्तृतः। यदा चित्तं विस्तारं प्राप्नोति, तदा सम्पूर्णं विश्वं तस्य कदम्बगुच्छवत् प्रकाशते; तत्र किं दातव्यम्, किं भोक्तव्यम्, सर्वं प्राप्ते? हे राम, मया तु एते युध्दप्रयत्नाः मूढैः कृताः भिक्षार्थिनः इव दृश्यन्ते, द्वैतचिह्नविनाशाय। केवलं कालस्य प्रवाहे, एका अपि युगा, कालस्य दुर्बले उदरे, अत्रैव, विनाशः महान् विद्युत् इव अंकुरस्य जायते। आत्मनः लघुतमः अंशः अपि कस्यापि नातिक्राम्यते, न तृणस्यापि; तस्मिन् यदा त्रयः लोकाः प्राप्ताः, तदा आत्मज्ञस्य किं लभ्यते? यद्यपि पृथिवी अत्र शतशः पर्वतैः, अपरेषु सागरेषु च पूर्णा, तथापि एषा पृथिवी कियत् देहः, या विस्तीर्णं व्याप्तुं शक्नुयात्? अस्मिन्संसारे, पर्वतैः, अधःस्थले च, आत्मज्ञस्य किञ्चिदपि कार्यं नास्ति। यः सर्वात्मना एकीकृतः, व्योमवत् विस्तारितः, आत्मनि स्थितः, चेतनायाम् प्रतिष्ठितः— तस्य त्रयः लोकाः, महान् वन इव, रिक्तगुहाः, शरीरमायायाः धूलिना आवृताः, शान्तगत्या रम्याः। सर्वे महान् पर्वताः, अनन्तब्रह्मणः शुद्धसिन्धोः फेनवत्; विश्ववैभवम्, चैतन्यसूर्यस्य दाहे मरीचिका इव। आत्मतत्त्वमहासिन्धोः तरङ्गाः एव सृष्टेः अधिपाः; परमपदमेघस्य वर्षाः शास्त्रदर्शनानि। चन्द्रसूर्याग्नयः दीपप्रभया सह घटदण्डवत्, चैतन्यदीपस्य प्रभाश्च, भूतसमूहाश्च, सर्वे प्रकाशनीयाः। दीर्घं कालयात्रायां तानि आत्मानः संसारवने विहरन्ति; मनुष्याः, देवाः, दानवाः मृगवत्, कामसुखैः ग्रस्यमानाः। जगद्देहाः अस्थिभिः रुद्धाः, शिरांसि आवृतानि, स्नायुभिः बद्धानि; जीवन्मणयः मांसपुटेषु जगदाकृतिषु निहिताः। मृगशावकवत् निर्दोषाः, परैः नीयमानाः, स्त्रियः—त्वग्दोलिकाः—बालबुद्धीनां विनोदाय सन्ति। यत् एतादृशं विशालं महात्म चित्तं, तस्य सुखवर्षेषु अपि किञ्चित् न कम्पते, यथा पर्वतः वायुमुखे न चलति। तस्मिन् उच्चस्थले, हे राम, ज्ञानवान् स्थितः, यस्य चन्द्रसूर्यलोकौ अपि अस्माकं पातालवत् नीचौ इव दृश्येते। ये लोके दृष्टान् अदृष्टांश्च भूतान् जानन्ति, ते संसारसागरे क्षिप्तान् प्राणिनः नागवत् पश्यन्ति। न किञ्चिद् एतेषु लोकस्थितिषु सत्यमेव आत्मज्ञस्य रमणीयं, यथा दूषितग्राममलम् नगरवासिनः वा प्रियायाः न रोचते। नापि समीपे अपि, यथा मेघाः व्योम्नः हृदयम् न कम्पयन्ति। नापि, यथा नर्तयन्त्यः कपिकन्यकाः शिवस्य न तुष्यन्ति, यः गौरीनृत्ये रमते। नापि, यथा घटप्रतिबिम्बितमणिः तं न आनन्दयति, यः मूलमणिं दृष्टवान्। यः संसारम् असारं जलपरिलोलितप्रतिबिम्बवत् दृष्ट्वा, स तस्य तत्त्वज्ञः विषये न रमते, यथा राजहंसः तृणेषु न रमते। एवमेतस्मिन् विषये, हे राघव, शृणु पुण्यश्लोकान्, ये पूर्वं बृहस्पतेः पुत्रेण गीताः। कदाचित् मेरौ गुहायां वसन्, देवगुरोः सुतः, साधनबलात् आत्मनि विश्रामं प्राप। तस्य चित्तं सत्यज्ञानामृतपूरितम्, न एतेषु पञ्चभूतमये क्षीणदेहे, न च तेन दृश्ये लुप्ते लोके रमते। सः, आत्मतत्त्वं विना सर्वत्र उदासीनवत्, किञ्चिदपि न पश्यन्, केवलं कम्पमानया वाचा इदं शशंस। किं करिष्यामि? कुत्र गमिष्यामि? किं गृह्णीयामि, किं वा त्यक्ष्यामि? यतः सर्वं आत्मनैव पूर्णं, यथा जगत् महाप्रलयवारिभिः। दुःखं आत्मा, सुखम् अपि; आकाशः आत्मा, अहम् अपि; सर्वम् आत्मनैव उद्भूतम्—आत्मना अहं नष्टः, क्लेशः नास्ति। अन्तः बहिः, देहेषु, अधः, ऊर्ध्वम्, सर्वदिक्—आत्मा अत्र, आत्मा तत्र, न किञ्चिदस्ति आत्मनः बहिः। सर्वत्र आत्मैव, सर्वं तत्रैव स्थितम्; एतद् एव आत्मा—तस्मै आत्मने नमः। न किञ्चिदस्ति यत्र अहम् नास्मि; न किञ्चिदस्ति यद् मयि नास्ति; किम् अन्यत् इच्छामि? केवलं तिष्ठामि। आत्मना, आत्मनि, आत्मपूर्णेन आत्मना नमामि; तेन, अन्तः शान्तः अस्मि—कुत्र गमिष्यामि? अग्निः अहम्, वायुः अहम्, पृथिवी अहम्, आकाशः अहम्; यद् अहम् नास्मि, तत् नास्ति—अहमेव सर्वत्र व्याप्य स्थितः।