मुनिवर्यः भगवतः वसिष्ठस्य उपदेशः रामाय प्रवहति, यत्र सः आत्मज्ञाने स्थिरतां प्रदर्शयति। सः एवमाह— हे राम, यः पुरुषः बहिः कर्माणि कुर्वन् अपि अन्तः सर्वेषां वृत्तीनां परित्यागं कृत्वा, शुद्धचित्तसंस्कारे एव स्थितः भवति, तस्य मनसि सर्वाशान्तिः सम्प्राप्ता। ततः, यदा मनोबुद्धिसंयुक्तं अपि तद्वृत्तिं परित्यजति, तदा सः समाधौ दृढनिश्चयेन तिष्ठति, शेषमपि यत् त्यक्तव्यं, तत् सर्वं परित्यज्य, मूलतः सर्वकल्पनाः, चित्तवृत्तयः, मनः, प्रकाशरूपताम्, संस्कारान् च, प्राणगतिं च समूलं त्यजेत्। एवं समूलं सर्वं परित्यज्य, सः आकाशसदृशः निर्मलचित्तः भवति। हे धीमत्, शीघ्रमेव तद्रूपः भव। यः सर्वं हृदयतः परित्यज्य, विक्षेपशून्यः तिष्ठति, स एव मुक्तः, परमेश्वरः। सः योगी, ध्यानं वा कर्म वा कुर्वन्, न कुर्वन् वा, यस्य हृदयम् सर्वविषयशून्यम्, स एवोत्तमसंकल्पः मुक्तः। तस्य न निष्क्रियायाः प्रयोजनं, न क्रियायाः, न ध्यानस्य, न जपस्य; यस्य मनः संस्काररहितम्। शास्त्राणि चिरकालं परीक्ष्य चर्चितानि, तथापि संस्कारत्यागात् मौनमेव परमार्थः, अन्यत् नास्ति। यावद् दृष्टं दृष्टव्यं च सर्वं दशदिशं विचरन् अपि, केवलं विरलाः जनाः वस्तुतत्त्वदर्शिनः भवन्ति। यत्र यत् दृष्टं, यत्र यत्र गच्छति, इच्छितानिच्छितं विना अन्यत्र किमपि न प्रयत्नं करोति। यावन्ति यत्नानि, यानि कर्माणि जनाः कुर्वन्ति, सर्वे शरीरस्यैव कृते, न आत्मनः। पाताले, ब्रह्मलोके, स्वर्गे, व पृथिव्याम्, विरलाः एव सन्ति सन्तः यथार्थदर्शिनः। यस्य निश्चयः 'इदं त्याज्यम्, इदं ग्राह्यम्' इति मिथ्याज्ञानोदये नश्यति, सः ज्ञानी दुर्लभः। लोको वा जयेच्छ, वह्नौ वा प्रविशेत्, जलं वा; आत्मलाभं विना प्राणी विश्रामं न लभते। ये महामतीनः, इन्द्रियनिग्रहे वीराः, जन्मतापं नाशयन्ति, ते ज्ञानी पूज्याः। सर्वत्र पञ्चमहाभूतानि, षष्ठं किमपि नास्ति; पृथिव्याम्, पाताले, आकाशे च, कुत्र धीमतः चित्तं रमते? यः युक्त्या संसारं तितीर्षति, तस्य जगत् गोष्पदवत्; यः तु तर्कं परित्यजति, तस्य संसारः महामोहसागरवत्। जगत् कदम्बगुच्छवत् प्रकाशमानम्, विस्तीर्णचित्तस्य क्षेत्रम्; सर्वं प्राप्तम्, किम् ददाति, किम् भुङ्क्ते? राम, अज्ञानिनां युद्धकृत्यं भिक्षार्थमेव, द्वैतचिह्नविनाशाय इति अहं मन्ये। केवलं कालेन, एका युगेन, कालस्य दुर्बले उदरे अपि, यः विनाशः जायते, सः बाले अशनिपातवत्। आत्मनः लघुतमांशोऽपि कस्यापि नातिक्रान्तः, तृणस्यापि न; त्रैलोक्यं तत्र प्राप्ते, आत्मज्ञस्य किम् अपि लाभ्यते? अत्र पृथिवी शतानि पर्वतानि, तत्र सागरैः पूरिता; पृथिव्याः कायः कियत्, यः विस्तीर्णं पूरयेत्? अयं लोकः पर्वतपातालयुक्तः, आत्मज्ञाय किमपि नोपयुज्यते। यः सर्वात्मकः, आकाशवत् विस्तीर्णः, आत्मन्येव स्थितः, चैतन्यनिष्ठः— त्रिलोकी महावनवत्, शून्यरूपा, देहाभासमिष्रेण धूलिताः, शान्तगमने रम्याः। सर्वे महापर्वतानि अनन्तब्रह्मणः विशुद्धसागरस्य फेनवत्; विश्ववैभवं चैतन्यभास्करस्य मृगमरीचिका इव। स्वरूपसागरतरङ्गाः सृष्टिपालाः, परमपदमेघात् वर्षन्ति शास्त्रदृश्यानि। चन्द्रार्काग्निप्रकाशाः घटदण्डवत्, चैतन्यदीपस्य दीप्तयः, भूतगणाश्च, सर्वे प्रकाश्याः। दीर्घकालं लुप्ताः आत्मनः संसारवने भ्रमन्ति; मनुष्याः, देवाः, असुराश्च मृगवत्, कामसुखैः भक्ष्यन्ते। विश्वदेहाः अस्थिभिः बद्धाः, शीर्षे आवृताः, स्नायुभिः बन्धिताः; जीवत्सौवर्णानि मांसमण्डले लीनानि। मृगशाववत् स्त्रियः, चर्मपुत्रिकाः, बालबुद्धीनां क्रीडार्थं परचलिताः। एवं महच्चित्तं, अल्पमपि, न चलति कामस्रोतसि, यथा पर्वतः वायौ न चलति। तस्मिन्परमपदे, हे राम, ज्ञानी स्थितः, यस्य चन्द्रसूर्यलोकाः अपि पातालवत्। ये लोकविद्यायुक्ताः, दृष्टादृष्टज्ञाः, भवन्ति, ते संसृतिसागरे क्षिप्यमानान् भूतानि पश्यन्ति, यथा वयम् सर्पान्। न कश्चिदपि लोकेषु अवस्थासु सत्यम् आत्मज्ञस्य रञ्जनं करोति, यथा ग्राममलः न नगरवासिनं प्रीयते। न कश्चिदपि लोकेषु अवस्थासु आत्मज्ञस्य रञ्जनं करोति, समीपेऽपि, यथा मेघाः न व्योम्नः हृदयं कम्पयन्ति। न कश्चिदपि लोकेषु आत्मज्ञस्य रञ्जनं करोति, यथा वानरनर्तक्यः शिवस्य न तुष्टये, या गौरीनृत्यं इच्छति। न कश्चिदपि लोकेषु आत्मज्ञस्य रञ्जनं करोति, यथा घटे प्रतिबिम्बितमणिः न तुष्टये, यः मूलरत्नं दृष्टवान्। जगत् असारं, जलराशेः तटे तरङ्गप्रतिबिम्बवत् दृष्ट्वा, तत्त्वज्ञः न विषये रमे, यथा राजहंसः तृणेषु न रमते। एवमेव, हे राघव, अस्मिन्नेव विषयि, श्रुणु, यः पावनः श्लोकः प्राचीनकाले बृहस्पतेः पुत्रेण गीतः।