शृणु, राम, मम प्रियस्य कथनस्य प्रवाहम्। यथा बालकेषु रागपूर्णा कथा निष्फला भवति, तथा अपरिपक्वबुद्धिषु परमोपदेशः व्यर्थः स्यात्। काले काले कश्चन तेजः कस्यचित् पुरुषस्य प्रकटते; यथा शरदृतौ वृक्षस्य फलम् आविर्भवति, न तु वसन्ते। उपदेशवचनानि परिपक्वेषु हृदयानन्दं जनयन्ति, यथा शुद्धपटे वर्णाः शोभन्ते; आत्मनः साक्षात्कारिणां च महाकथाः तेषु दृढं प्रतिष्ठन्ते। पूर्वं ते मया संक्षेपेण अस्य प्रश्नस्य उत्तरं कथितम्, विस्तरेण तु न निरूपितम्, तस्मात् त्वया तद् स्पष्टं नावगतम्। यदि त्वं आत्मानं स्वयमेव आत्मना ज्ञास्यसि, हे महाबाहो, तदा अस्य प्रश्नस्य उत्तरं त्वमेव ज्ञास्यसि—अत्र संशयः नास्ति। परं तु, यदा त्वं समापनकाले ज्ञानं प्राप्स्यसि, तदा एषा प्रश्नोत्तरक्रमः मया विस्तरेण ते कथनीयः। आत्मा आत्मनैव स्वयम् वेत्ति, हि आत्मा स्वात्मनि एव प्रतिष्ठितः। शान्तः सन् आत्मा आत्मानं प्राप्नोति। हे राम, कर्तृकर्मविचारं त्वयि मया व्याख्यातम्; यः एतद् अवगच्छति, स वासनारहितः, संस्काररहितश्च भवति। बन्धनं नाम वासनाबन्धनमेव, मोक्षः तु वासनाक्षयः; सर्वाः वासनाः, अपि च मोक्षवासना, परित्यज्य त्यज। प्रथमं तु, विषयासक्ताः तमोवासनाः परित्यज; ततः शुद्धाः मैत्र्यादिनाम्न्यः वासनाः स्वीकरोतु। ताः अपि, बहिः प्रवृत्त्या आचरन्, अन्तः परित्यज; अन्तः सर्वक्लेशशान्तः, केवलं चैतन्यवासनायाम् एव स्थितः भव। ततः, मनोबुद्धिसंयुक्तां तामपि वासनां परित्यज्य, समाधौ दृढं स्थित्वा, यत् किञ्चित् शेषं त्याज्यम्, तत् अपि परित्यज। मूलतः सर्वं चैतन्यमनोविकल्पं, सम्प्रदर्शनतमः, वासनाः वासना हेतुश्च, प्राणस्य पूर्वगमनं च, सर्वं समूलं परित्यज। एवं सर्वं समूलं परित्यज्य, त्वं विशुद्धाकाशवत् शान्तचित्तः भव; हे बुद्धिमन्, तद्भव शीघ्रमेव। यो महात्मा हृदयात् सर्वं सम्यक् परित्यज्य, निरुद्वेगः स्थितः स्यात्, स एव मुक्तः, परमेश्वरः। स यः ध्यानं वा कर्म वा आचरति, वा न आचरति, यस्य हृदयम् सर्वविषयवर्जितम्, स एव मुक्तः, परमसंकल्पवान्। तस्य न निष्क्रियायाम् अर्थः, न क्रियायाम् अर्थः, न ध्यानजपयोः, यस्य मनः संस्काररहितम्। शास्त्राणि बहुधा परीक्ष्य चर्चितानि, किन्तु संस्कारपरित्यागात् मौनेन विना परमावस्था नास्ति। यद् दृष्टं, यद् द्रष्टव्यं, सर्वं दशसु दिशः परिभ्रम्य निरीक्षितम्; तथापि केवलं किञ्चन जनाः वस्तुतत्त्वं पश्यन्ति। यत्र यद् दृश्यते, यत्र यत्र गच्छति, इच्छितानिच्छितं विहाय, तत्र किञ्चित् अन्यं न प्रयत्नं करोति। यावन्ति प्रवृत्तयः, यावन्ति कर्माणि जनाः कुर्वन्ति, सर्वं केवलं देहस्यार्थम्; न किञ्चित् आत्मनः कृते। पाताले, ब्रह्मलोके, स्वर्गे, भूमौ च, केवलं विरलाः साधवः दृश्यन्ते ये तत्त्वदर्शिनः सन्ति। यः 'एतत् त्याज्यम्, एतत् ग्राह्यम्' इति निश्चयः मिथ्याप्रसूतौ नष्टः, स एव तत्त्ववित् दुर्लभः। यः इमं लोकं जयेत्, वह्नौ वा जलं वा प्रविशेत्, आत्मलाभं विना प्राणी विश्रान्तिं न प्राप्नोति। ये महाबुद्धयः, आत्मेन्द्रियनिग्रहे वीराः, जन्मतापविनाशकाः, ते ज्ञानी पूज्याः। सर्वत्र पञ्चमहाभूतानि, षष्ठं किञ्चन नास्ति; भूमौ, पाताले, व्योम्नि वा, कुत्र ज्ञस्य मनः रमते? यः तर्केण संसारं तरति, तस्य लोकः गोशृङ्गपरिमितः; तर्कं परित्यज्य तु, स एव संसारः वितर्कसागरः भवति। विश्वं, कदम्बगुच्छस्फटिकसदृशम्, विस्तीर्णचित्तस्य क्षेत्रम्; यदा सर्वं प्राप्तं, किम् ददाति, किम् भुङ्क्ते? राम, मया अज्ञैः कृतानि युद्धमहाकर्माणि भिक्षार्थं कृतानि इव, द्वैतचिह्नविनाशाय, इति मन्ये। केवलं कालेन, एकेन युगेन, कालस्य दुर्बलनाभौ अपि, यः नाशः जायते, स वज्रघात इव अङ्कुरस्य। आत्मनः लघुतमांशः अपि केनापि नातिक्राम्यते, न तृणेनापि; यदा तत्र त्रयः लोकाः प्राप्ताः, आत्मज्ञस्य किं प्राप्तव्यम्? यद्यपि भूमिः शतशैलसम्पूर्णा, अन्यत्र समुद्रैः आवृता, तथापि भूमेः शरीरं कियत्, यत् विस्तीर्णं पूरयेत्? अस्मिन्संसारे, शैलपातालयुक्ते, आत्मज्ञस्य कोऽपि उपयोगः नास्ति। यः सर्वात्मना एकीकृतः, आकाशवत् विस्तीर्णः, आत्मनि स्थितः, चैतन्ये प्रतिष्ठितः— तस्य त्रयो लोकाः महावनसदृशाः, शून्यगुहाः, देहमोहमरीचिकया धूलिताः, शान्तचेष्टायाम् रमणीयाः। सर्वे महाशिलाः विशुद्धब्रह्मणः अनन्तसागरस्य फेनवत्; लोकस्य विभूतयः चैतन्यतपदग्धे मरीचिकासदृश्याः। आत्मतत्त्वमहासागरतरङ्गाः सृष्टिपतयः; परमपदमेघवृष्टयः शास्त्रदर्शनानि। चन्द्रसूर्याग्निदीप्तयः घटदण्डवत्, चैतन्यदीपस्य प्रभायः, भूतगणाश्च, सर्वे दीप्यन्ते। दीर्घकालं संसारवनचारिणः आत्मानः निहिताः; मनुष्याः, देवाः, दानवाश्च, मृगवत्, कामसुखैः भक्ष्यन्ते। लोकस्य शरीरेषु अस्थिभिः रुद्धानि, शीर्षाणि छन्नानि, स्नायुभिः बद्धानि; प्राणिनां रत्नानि मांसनिहितानि, जगद्रूपेषु गूढानि।