भगवतः वाक्यं श्रुत्वा, ब्रह्मन्, तव उक्तं सत्यं च रम्यं च—आत्मा न कर्ता इति, तथापि कर्ता; भोक्ता च, न भोक्ता च; सर्वभूतानां धारयिता च। स सर्वेश्वरः, सर्वत्र व्याप्य अस्ति, शुद्धचैतन्यरूपः, निर्मलावस्था, दिव्यः, यस्य अनुभवः एव स्वरूपं, सर्वभूतानां अन्तर्यामी च। तव वचनैः, ब्रह्मा इव मम हृदयमध्यं प्रविष्टः, यथा जलधारा भूमिं शीतलयति। तस्य वैराग्येन, अनासक्त्या च, न किञ्चिद् भुङ्क्ते न किञ्चिद् करोति; तथापि, सर्वजगत्कारणत्वात्, दिव्यः सः भोक्ता कर्ता च। किन्तु, भगवन्, मम हृदये गूढः संशयः अवशिष्टः; तव वाक्यैः तम् निवारय, ब्रह्मन्, यथा सूर्यचन्द्रयोः प्रकाशः तमः नाशयति। अयं सत्यम्, अयं असत्यम्; अयम् अहम्, अयम् त्वम्; अयं एकः, अयं अन्यः—एवं नानाविधा भेदाः उत्पद्यन्ते। एके सर्वव्यापके शान्तस्वरूपे, यथा तिमिरं सूर्ये, आत्मनि कatham 'इदं' इति प्रथमा कल्पना स्थिरा भवति? समाप्तिकाले, हे राम, अहं तुभ्यं अस्य गम्भीरप्रश्नस्य उत्तरं विस्तरेण वक्ष्यामि; तदा त्वं तद् ज्ञास्यसि। हे राघव, मोक्षोपायस्य सारं प्राप्त्वा, तदा त्वं एतानि प्रश्नोत्तराणि श्रोतुं योग्यः भविष्यसि। यथा यौवान् प्रियाया मधुरगीतं श्रोतुं योग्यः, तथा जागृतदृष्टिः उत्तमानां प्रश्नानां उत्तरं श्रोतुं योग्यः, हे राम। बालकानां कामरूपकथा व्यर्था, यथा अपरिपक्वबुद्धीनां उत्तमशिक्षा निष्फला। काले काले कश्चित् पुरुषे तेजः प्रकटते; यथा शरदि वृक्षे फलम्, न वसन्ते। उपदेशवाक्यानि परिपक्वे हर्षं जनयन्ति, यथा शुद्धवस्त्रे वर्णाः; आत्मज्ञाने स्थितस्य महाकथाः स्थिरा भवति। पूर्वं तव प्रश्नस्य उत्तरं संक्षेपेण उक्तम्; विस्ताराभावात्, त्वं स्पष्टं न अवगच्छसि। यदि आत्मा आत्मना आत्मानं जानाति, हे महात्मन्, तदा त्वं स्वयम् उत्तरं ज्ञास्यसि—नात्र संशयः। किन्तु, समाप्तिकाले, त्वं यदा ज्ञानं प्राप्तवान्, तदा अहं तुभ्यं प्रश्नोत्तरक्रमं विस्तरेण वक्ष्यामि। आत्मा आत्मना आत्मानं जानाति, आत्मा आत्मनि स्थितः; शान्तः आत्मा आत्मानं प्राप्नोति। हे राम, कर्तृत्वकर्मविचारः तव सम्यक् उपदिष्टः; यः एतत् अवगच्छति, सः वासनारहितः, संस्काररहितः भवति। बन्धनं वस्तुतः वासना-बन्धनम्; मोक्षः वासनानां निरोधः। सर्वा वासना, मोक्षवासना अपि, त्यज। प्रथमं, इन्द्रियार्थेषु आसक्ताः कृष्णवासना त्यज; ततः, शुद्धवासना, मैत्र्यादिनाम्नी, गृहाण। ताः अपि, अन्तः त्यज, बाह्यतः तासु प्रवृत्तिः कुरु; अन्तरतः, सर्वचेष्टाः शमिताः, केवलं शुद्धचैतन्यवासनायाम् स्थितः भव। ततः, मनबुद्धिसंयुक्तां तां अपि त्यज, समाधौ दृढं स्थितः भव; यत् त्याज्यम् शेषं, तत् अपि त्यज। मूलतः, सर्वकल्पनां चैतन्यस्य, मनसः, प्रकाशस्य तमः, सर्ववासनाः तेषां कारणानि, प्राणगतिं च समूलं त्यज। सर्वं समूलं परित्यज्य, त्वं शुद्धाकाशवद् शान्तचित्तः भव; हे धीमन्, तत् शीघ्रं भव। यः सर्वं हृदयात् समूलं परित्यज्य, निःशोकः तिष्ठति, सः मुक्तः, परमेश्वरः। सः ध्यानं वा कर्म वा अकर्म वा, यथा तिष्ठति; यस्य हृदयम् वस्तुनिरपेक्षम्, सः मुक्तः, परमं संकल्पं युक्तः। तस्य, अकर्मणि न प्रयोजनम्, कर्मणि न प्रयोजनम्; न ध्याने, न जप्ये, यस्य मनः संस्काररहितम्। शास्त्राणि दीर्घकालं परीक्षितानि, चर्चितानि; किंतु संस्कारत्यागात् मौनस्य विना, परमपदं न अस्ति। यत् दृश्यते, यत् द्रष्टव्यम्, सर्वं दशदिशासु विचरन्, किंतु केवलं कश्चन यथार्थदर्शी विरलः। यत्र यत् दृश्यते, यत्र यत् गच्छति, इच्छितानिच्छितं विना, अन्यं न किञ्चिद् तत्र यतते। यत् यत् प्रवृत्तिः, यत् यत् कर्म, सर्वं केवलं शरीरस्य कृते; आत्मनः कृते न किञ्चिद्। पाताले, ब्रह्मलोके, स्वर्गे, भूमौ वा, केवलं विरलाः सन्तः दृश्यन्ते, ये यथार्थदृष्टिं युक्ताः। यस्यानृतोत्पत्तौ 'एतत् त्याज्यम्, एतत् ग्राह्यम्' इति निश्चितिः नष्टा, सः ज्ञानी अतिविरलः। विश्वं भुङ्क्त्वा, अग्निं वा, जलं वा प्रविश्य, आत्मलाभात् विना, प्राणी विश्रामं न प्राप्नोति। ये महाबुद्धयः, इन्द्रियशत्रुषु वीराः, जन्मज्वरनाशकाः, ते ज्ञानी पूज्याः। सर्वत्र पञ्चमहाभूतानि; षष्ठं किञ्चिद् न अस्ति। भूमौ, पाताले, गगने वा, कुत्र ज्ञानी मनः रमते? युक्त्या संसारः गोजानुकदम्बवद् लघु; किंतु यः युक्तिं त्यजति, तस्य संसारः महाव्यालसमुद्रवत् मोहपूर्णः। जगत्, कदम्बगुच्छवत् स्पष्टम्, विस्तारचित्तस्य क्षेत्रम्; यदा सर्वं प्राप्तं, किम् ददाति, किम् भुङ्क्ते? हे राम, अज्ञानिनां युद्धकृत्यं सर्वं, अहं भिक्षार्थं मन्ये, द्वैतचिह्ननाशनम्। केवलं कालस्य, एकस्य युगस्य, कालपिपासायाः कुक्षौ, अत्र अपि, यत् विनाशः दृश्यते, सः वज्रप्रहारवत् अंकुरस्य नाशः।