यदा मम देहमेकः दहति, अपरः च तं स्नेहेन पालयति, तयोः कृत्यं मम एव; तस्मात् सुखदुःखयोः कोऽत्र नियमः स्यात्? मम हर्षशोकयोः विस्तारः, जगज्जालस्य उत्पत्तिः च लयः च, एतेषु ‘अहं कर्ता’ इति चिन्तयतः, अन्तः सुखदुःखयोः कोऽत्र क्रमः स्यात्? यदा आत्मकर्तृत्वाभिमानात् उत्पन्नं क्लेशानन्दयोर् विलासः स्वयमेव उपशाम्यति, तदा केवलं समता शेष्यते। सा समता सर्वेषु वस्तुषु परमार्थदशा इति कथ्यते; यत्र चित्तं तत्र स्थितं भवति, तदा तत्र दुःखानुभवः नास्ति। अथवा, हे राघव, कर्तृत्वाकारकभावान् सर्वान् परित्यज; सर्वं त्यक्त्वा मनः समाधाय, यथार्थरूपे स्थितः भव। ‘अहं अयं, अहं नायं, अहं करोमि, अहं न करोमि’ इति यः दृष्टिपथः, स न तृप्तये। ‘अहं देहः’ इति यः भावः, स कालसूत्रमार्गः, महातरङ्गपाशः, तिक्तपत्रवनमाला च। स भावः यत्नेन परित्याज्यः, अपि च सर्वे नष्टे, स न स्पृश्यः, यथा चाण्डालेन मांसपिण्डः। यदा स भावः दूरं विसर्ज्यते, यथा रक्तरेखा दृश्ये, तदा परा बुद्धिः उदेति, यथा मेघविनिर्मुक्ते चन्द्रकान्ते। यदा स्वान्तरे स्पष्टं ज्ञायते—‘नाहं कर्ता, नाहं अयं, नाहं सः’—वा, निश्चित्य—‘अहं कर्ता, अहं सर्वमिदम्’—वा, ‘अहं कश्चित्, अहं न कश्चित्’ इति, तदा तिष्ठ स्वे परे पदे, यथा पन्थानं जानन्तः श्रेष्ठमुनयः स्वस्थानं प्राप्नुवन्ति। हे ब्रह्मन्, यत् त्वया उक्तं तद्वस्तुतः सत्यम्, सुन्दरं च; आत्मा वास्तवतः अकर्ता, तथा च कर्ता; भोक्ता च, अभोक्ता च; सर्वभूतधारकः। स सर्वेश्वरः, सर्वत्र व्यापी, केवलं शुद्धचैतन्यरूपः, निर्मलः, दिव्यः, स्वानुभवरूपधारी, सर्वभूतान्तर्गतः। हे प्रभो, तव वचोभिः ब्रह्मा मम हृदये प्रविष्टः, यथा सरितां जलं पृथिवीं शीतलयति। वैराग्याभावात्, इच्छारहितत्वात्, न स भुङ्क्ते न च करोति; तथापि, स जगत्कारणत्वात् दिव्यः, भोक्ता च कर्ता च। किन्तु, हे प्रभो, मम हृदये महद्दंशः शेषः; तं त्वं स्ववचनैः, हे ब्रह्मन्, सूर्यचन्द्रमसोरिव तमः, निवर्तय। ‘एतदस्ति सत्यम्, एतदस्ति असत्यम्; एषः अहम्, एषः त्वम्; एषः एकः, एषः अन्यः’—इति अनन्ता भेददृष्टयः जायन्ते। एके सर्वव्यापके शान्ते वस्तुनि, यथा प्रभाते कुहूः, कथं प्रथमं ‘इदं’ इति भावनाऽऽत्मनि प्रतिष्ठते? समाप्तिकाले अहं तुभ्यं, हे राम, अस्य गूढप्रश्नस्य उत्तरं विस्तरेण कथयामि; तदा त्वं तद् ज्ञास्यसि। हे राघव, यदा मोक्षोपायस्य सारं सम्यक् अवगच्छसि, तदा त्वं एतानि प्रश्नोत्तराणि श्रोतुं यथार्हः भवसि। यथा युवान् प्रियायाः मधुरगीतं योग्यः, तथा विवेकसम्पन्नः पुरुषः, हे राम, गूढप्रश्नोत्तराणां श्रवणे योग्यः। बालकेषु रागपूर्णा कथा निष्फला, यथा अपक्वबुद्धिषु श्रेयसी शिक्षोपदेशः। काले कञ्चन, किमपि पुरुषे प्रकाशते; यथा शरदि वृक्षे फलं दृश्यते, न वसन्ते। परिपक्वेषु शिक्षावाक्यं हर्षं जनयति, यथा शुद्धपटे वर्णः; आत्मज्ञे च महापुरुषे धर्मकथा स्थिरा भवति। पूर्वं च तुभ्यं संक्षेपेण अस्य प्रश्नस्य उत्तरं मया उक्तम्; विस्तारविहीनत्वात्, त्वं तद् न सम्यक् अवबुद्धवान्। यदि त्वं आत्मानं स्वयमेव पश्यसि, हे महाभाग, तदा त्वं अस्य प्रश्नस्य उत्तरं स्वयमेव ज्ञास्यसि, अत्र न संशयः। किन्तु, समाप्तिकाले, यदा त्वं ज्ञानं प्राप्स्यसि, तदा, हे महाभाग, मया एषः प्रश्नोत्तरक्रमः विस्तरेण तुभ्यं व्याख्येयः। आत्मा आत्मनैव आत्मानं जानाति, आत्मा हि आत्मनि स्थितः; शान्तः आत्मा आत्मनं प्राप्नोति। हे राम, कर्तृत्वकर्मविचारणां तुभ्यं मया प्रतिपादिता; यः एतां वेत्ति, स वासनारहितः, संस्कारशून्यः भवति। बन्धनं नाम वासना एव, मोक्षः तु वासनाक्षयः; सर्वाः वासना, मोक्षवासनाम् अपि, त्यक्त्वा, त्यज। प्रथमं, विषयासक्ताः तमोवासना परित्याज्याः; ततो मैत्र्यादिनाम्नः शुद्धवासना गृह्यन्ताम्। ताः अपि, बहिः प्रवृत्त्या उपयुज्य, अन्तः परित्यज; स्वान्तरे सर्वचेष्टाशून्यः, केवलं शुद्धचैतन्यवासनायाम् स्थितः भव। ततः, तस्यापि, यः मनोबुद्धिसंयुक्तः, परित्यागेन, समाधौ स्थिरः भव; यत् त्याज्यम् शेषं, तत् अपि त्यज। सर्वथा मूलतः चैतन्यकल्पनां, मनः, प्रकाशबन्धं, वासनाः ताः च तद्भावान्, श्वासपूर्वगमनं च, सर्वं परित्यज। सर्वं मूलतः परित्यज्य, त्वं विशुद्धाकाशवत् शान्तचित्तः भव; हे पण्डित, तत् भव शीघ्रम्। यः महात्मा सर्वं हृदयेन परित्यज्य, सर्वचेष्टाशून्यः स्थितः, स मुक्तः, स परेश्वरः। स यः ध्यानकर्मसु प्रवर्तते, वा निवर्तते, यस्य हृदयं सर्वविषयशून्यं, स मुक्तः, परमसंकल्पवान्। तस्य न निष्क्रियायाम् अर्थः, न कर्मसु, न ध्यानजपयोः अपि, यस्य मनः संस्काररहितम्। शास्त्राणि बहुधा परीक्ष्य चर्चितानि च, किन्तु संस्कारत्यागात् मौनेन विना परं पदं नास्ति। यत् दृष्टं, यद् द्रष्टव्यं, सर्वं दशसु दिक्षु विचरन्, केवलं कश्चन कश्चन वस्तुनि तत्त्वतः पश्यति। यत्र यत् दृश्यते, यत्र यत्र गच्छति, यत् इच्छितम् अनिच्छितं वा, तत् विना अन्यत्र वस्तुनि न प्रयत्नं करोति जनः।