यथा रत्नस्य सन्निधानेनैव तेजो जायते, तथा दिव्यस्य सत्त्वमात्रेणैव लोकसङ्घातः प्रवर्तते। तस्मात् आत्मनि कर्तृत्वमकर्तृत्वे च स्थिते; कामरहितः सन् अकर्ता, तु सन्निधानेनैव कर्ता भवति। सर्वेन्द्रियातीतत्वात् न कर्ता, न भोक्ता, न च प्राणिनां कारणम्; किंतु इन्द्रियसम्बन्धे स एव कर्ता च भोक्ता च भवति। हे निष्पाप राम, आत्मनि केवलं द्वे अवस्थे स्त:—कर्तृत्वमकर्तृत्वे। यां तत्त्वं श्रेयस्करं पश्यसि, तस्यां शरणं गच्छ, तत्रैव दृढतया स्थिरो भव। दृढनिश्चयेन—"सर्वत्राहमकर्ता"—इति भावेन, कर्माणि यद्यपि प्रवृत्त्यनुसारं कुर्याः, तथापि न स्पृश्यसे। "सर्वत्राहमकर्ता" इति जागरूकतया, यदा भोगेच्छा जायते, तदा तस्य रसः न भवति यस्य मनः तत्र न प्रवर्तते। यत्र दृढबुद्धिः—"अत्र अहं किञ्चित् न करोमि"—इति, तत्र सुखदुःखादि भोगानां अन्वेषणं वा परित्यागं वा कः कुर्यात्? अतः सदा चिन्तय—"अहमकर्ता"—इति; तेन केवलं परमसमता, अमृतस्य रसं, शेषं भवति। यदि इच्छसि, हे राम, "सर्वं अहं करोमि"—इति कर्तृत्वभावे स्थितुं, तदपि परमं एव जानीयाः। यत्र अहं सर्वं मायामयं जगत् करोमि, तत्र अन्यस्य प्रति रागद्वेषक्रमः कथं स्यात्, यतोऽन्यो नास्ति। यदा मम शरीरं एकेन दह्यते, अन्येन पूज्यते, तयोः उभयोः ममैव कृतिः; तस्मात् सुखदुःखयोः क्रमः कः? यदा मम सुखदुःखविस्तारः, जगज्जालस्य उत्पत्तिनाशः, "अहमकर्ता"—इति चिन्तया, तत्र अन्तः सुखदुःखयोः क्रमः कः? यदा कर्तृत्वाभिमानात् उत्पन्नं श्रान्तिसुखं लीलया स्वयमेव शमं याति, तदा केवलं समता शेषं भवति। सर्वेषु वस्तुषु समता एव तत्त्वं, परमं पदम्; यत्र मनः तत्र स्थितं, तत्र दुःखानुभवः नास्ति। अथवा, हे राघव, कर्तृत्वमकर्तृत्वयोः सर्वभावान् त्यज; सर्वं परित्यज्य, मनः आत्मनि स्थित्वा, यथार्थरूपे दृढं भव। "एष मे, एष न मे; अहं करोमि, अहं न करोमि"—इत्यादि विचारस्य दृष्टिः तुष्टये नास्ति। "अहं शरीरः"—इति भावना कालसूत्रपथः, महावेगबन्धनं, शस्त्रपत्रवनश्रेणी च। सा भावना यत्नेन त्याज्या, सर्वे नष्टे अपि; सा मांसखण्डवत् चाण्डालेन न स्पृश्यते। यदा सा भावना दूरं क्षिप्यते, रक्तरेखेव दृष्टौ, तदा परमबोधः उदेति, चन्द्रकान्ते मेघविलयात् इव। "अहं न कर्ता, न अहं एष, न अहं तद्"—इति अन्तः स्पष्टं ज्ञायम्; अथवा, "अहं कर्ता, अहं सर्वम्" वा, "अहं कश्चित्, अहं न कश्चित्"—इति निश्चयेन, स्वपदस्थः भव, यथा पथविदः श्रेष्ठाः ऋषयः स्वस्थाने स्थिताः। हे ब्रह्मन्, यद् उक्तं तव, सत्यम् एव, रम्यं च; आत्मा न कर्ता, तु कर्ता; भोक्ता च नभोक्ता; सर्वप्राणिनां धारकः। स सर्वेश्वरः, सर्वव्यापकः, शुद्धचैतन्यरूपः, निर्मलपदः; स दिव्यः, स्वानुभवरूपः, सर्वप्राणिषु स्थितः। हे प्रभो, तव वाक्यैः ब्रह्मा मम हृदयं प्रविष्टः, यथा जलः नद्या भूमिं शीतलीकरोति। वैराग्याभावात्, अविलाषित्वात्, स न भोक्ता, न कर्ता; तु जगत्कारणत्वात्, दिव्यः स एव भोक्ता च कर्ता च। किन्तु, हे प्रभो, मम हृदये दृढं संशयः शेषः; तं तव वाक्यैः, सूर्यचन्द्रकान्तयोः तमः निवारणमिव, निवारय। "एष सत्यम्, एष असत्यम्; एष अहम्, एष त्वम्; एष एकः, एष अन्यः"—इत्यादि अनन्तविभेदाः उत्पद्यन्ते। एके सर्वव्याप्ते शान्ते वस्तुनि, सूर्ये धूमस्य इव, 'एष'—इति प्रथमभावः आत्मनि कथं प्रतिष्ठितः? समाप्तिकाले, हे राम, तव प्रश्नस्य उत्तरं विस्तरेण वक्ष्यामि; तदा त्वं तद् ज्ञास्यसि। हे राघव, मोक्षोपायस्य सारं प्राप्य, तदा तव प्रश्नोत्तरश्रवणाय योग्यः स्यात्। यथा युवान् प्रियायाः मधुरगीतं श्रुतुम् योग्यः, तथा जाग्रतदृष्टिः गूढप्रश्नोत्तरस्य श्रवणाय योग्यः, हे राम। रागपूर्णं कथा बालानां व्यर्था, यथा उत्तमोपदेशः अपरिपक्वबुद्धीनां निष्फलः। काले किञ्चित् पुरुषे दीप्तिम् आवहति, यथा फलम् शरदि वृक्षे, वसन्ते न। उपदेशवाक्यानि परिपक्वे हर्षं जनयन्ति, शुद्धवस्त्रे वर्णा इव; आत्मज्ञाने स्थितस्य कथाः तत्त्वज्ञानस्य दृढं स्थानं प्राप्ताः। पूर्वं तव प्रश्नस्य उत्तरं संक्षेपेण उक्तम्; तु विस्ताराभावात्, तव स्पष्टबुद्धिः न जातः। यदि स्वात्मना आत्मानं जानासि, हे महात्मन्, तदा तव प्रश्नस्य उत्तरं स्वयम् ज्ञास्यसि—नात्र संशयः। तु समाप्तिकाले, यदा तत्त्वं प्राप्स्यसि, तदा प्रश्नोत्तरक्रमः विस्तरेण मया तव प्रति कथनीयः। आत्मा स्वयम् आत्मानं जानाति, आत्मा आत्मनि स्थितः; शान्तः सन्, आत्मा आत्मानं प्राप्नोति। हे राम, कर्तृत्वकर्मविचारः तव प्रति उक्तः; यः एतद् ज्ञात्वा, स वासनारहितः, संस्कारशून्यः भवति। बन्धनं वास्तवम् वासनाबन्धनम्, मोक्षः वासना-नाशः; सर्ववासनाः, मोक्षवासना अपि, त्यज्याः। प्रथमं, विषयासक्ताः तमोवासनाः त्याज्याः; ततः शुद्धवासनाः, मैत्र्यादिनाम्नः, ग्राह्याः।