श्रीरामः सम्यगन्वेषणपूर्वकं शुद्धबुद्ध्या यथार्थविवेकं कृतवान् चेत्, तर्हि हे आर्य, वस्तुनि मनसः कल्पना न युक्ता। अग्निशलाकाचक्रे, स्वप्ने, भ्रमे वा कल्पनायाः कः प्रदेशः? यः कश्चित् सहसा प्रकटितः सखा न भवति, न च स जीवः विश्वजाले, मायामये आश्रयं कृत्वा, मित्रतायोग्यो भवति। यथा चन्द्रे उष्णतायाः, सूर्ये शीतलतायाः, मृगमरीचिकायां जलस्य च विश्वासः न क्रियते, तथा संसारवृत्तौ अपि न विश्वासः कर्तव्यः। यथा चिन्तापुरुषं, स्वप्नजनं जनं वा, द्विचन्द्रभ्रमं वा पश्यसि, तथा कल्पनासंभूतं संसारमपि पश्य। अन्तर्भावनारूपां कल्पाद्युतिं परित्यज्य, हे निर्मल, यथास्वं अस्मिन्संसारे विहर, स्वच्छन्दं क्रीड। यः आत्मा अकर्तृत्वे प्रतिष्ठितः, स सर्वावस्थासु स्थित्वा, सर्वातीतः अपि, कर्मणि प्रवृत्तः सन् अपि, नैव कर्ता न च कर्तृत्वं तस्य अस्ति। एषः नियमः केवलं संनिकर्षेना एव जायते, यथा दीपस्य सन्निधानेन केवलं प्रकाशः दृश्यते। यथा मेघसमीपस्थानेन मालतीकुसुमानि स्वयमेव विकसन्ति, तथा आत्मनः सन्निधानेन एव त्रयः लोकाः स्वयमेव स्थिताः। यथा कामरहितः सूर्यः आकाशे तिष्ठति, तथापि देवस्य सत्त्वे कर्मणः महिमान् उदेति, एवं कर्मापि भवति। यथा मणेरसन्निधानेन केवलं प्रभा जायते, तथा भगवतः सत्तया एव एषं विश्वसमूहो भवति। अतः आत्मनि कर्तृत्वं च अकर्तृत्वं च प्रतिष्ठिते, स कामरहितः अकर्तैव, किन्तु केवलसन्निधानेन कर्ता अपि। सर्वेन्द्रियातीतत्वात् न सः कर्ता न भोक्ता न च भूतानां कारणम्; इन्द्रियैः सह संयोगे तु सः एव कर्ता च भोक्ता च। हे निर्मल, आत्मनि केवलं द्वे अवस्थे स्तः—कर्तृत्वं च अकर्तृत्वं च। यां तव श्रेयस्करां मन्यसे, तामाश्रित्य तिष्ठ। सर्वत्र अहम् अकर्तेति दृढनिश्चयेन, यदायं कर्मप्रवाहः स्वयमेव जायते, तत्रापि स्पर्शनं न भवति। सर्वत्र अहम् अकर्तेति स्थिते चेतसि, यदि भोक्तृभावना जायते, तर्हि तत्र मनो न प्रवर्तते, तदा सा तृष्णा स्वादु न भवति। यत्र दृढनिश्चयः—'अत्र अहं किञ्चिदपि न करोमि'—तत्र को वा भोगसमूहस्य अन्वेषणं वा परित्यागं वा कुर्यात्? अतः सदा 'अहम् अकर्ता' इति चिन्तयेत्; तेनैव परमसमता, अमृतरूपा, शेषते। यदि तु इच्छसि, हे राम, 'अहं सर्वं करोमि' इति कर्तृत्वभावे स्थितुं, तदपि श्रेष्ठमेव विज्ञेयम्। यत्र अहं सर्वमिदं मायामयं विश्वं करोमि, तत्र अन्यस्य रागद्वेषप्रवाहः कथं स्याद्, यतः अन्यः कश्चिदपि नास्ति। मम देहः येन दह्यते, अन्येन च पूज्यते, तयोः अपि मदीयं एव कृत्यम्; तस्मात् सुखदुःखयोः कः नियमः? मम सुखदुःखविस्तारे, संसारजालसमुत्पत्तिनाशयोः, 'अहं कर्ता' इति चिन्तायाम्, अन्तर्ये सुखदुःखयोः कः नियमः? यदा स्वकर्तृत्वाभिमानात् जायमानः श्रान्तिलाभः, हर्षक्रीडा वा स्वयमेव उपशाम्यति, तदा केवलं समता अवशिष्यते। सर्वेषु द्रव्येषु समता सा एव परमार्थदशा; मनसि तत्र स्थिते दुःखानुभवः न भवति। अथवा, हे राघव, कर्तृत्वाकर्तृत्वकल्पनाः सर्वाः परित्यज्य, सर्वं त्यक्त्वा, मनः एकीकृत्य, यथास्वं स्थित्वा दृढः भव। 'एषः अहं, एषः न अहम्; अहं करोमि, अहं न करोमि' इति चिन्ताविषयदृष्टिः तुष्टये न भवति। 'अहं देहः' इति धारणा कालसूत्रमार्गः, महातरङ्गपाशः, खड्गपत्रिकावनमाला च। सा धारणा सर्वयत्नेन परित्याज्या, सर्वे विनष्टे अपि, ताम् अस्पृश्यां कृत्वा, यथा चाण्डालेन मांसपिण्डम्। सा धारणा यदा दूरं त्यज्यते, यथा रक्तरेखा दृष्टौ, तदा परावबोधः उदेति, यथा मेघनिरासे चन्द्रप्रभा। स्पष्टं ज्ञात्वा—'न अहं कर्ता, न अहं एषः, न च सः'—इति, अथवा निश्चित्य—'अहं कर्ता, अहं सर्वम्'—इति, अथवा—'अहं कश्चन, अहं कश्चन न'—इति, स्वे उन्नते पदे तिष्ठ; यथा पन्थानं जानन्तः, श्रेष्ठमुनयः स्वस्थाने स्थिताः। तदा रामः उवाच—"हे ब्रह्मन्, यत् त्वया उक्तं तद् एव सत्यं मनोहरं च; आत्मा खलु अकर्ता अपि कर्ता, भोक्ता अपि अभोक्ता, सर्वभूतधारकः। सः सर्वेश्वरः, सर्वव्यापी, केवलं चैतन्यरूपः, निर्मलदशः, देवः स्वानुभवरूपः, सर्वभूतान्तरात्मा च।" "भगवन्, तव वचोभिः यथा सलिलधाराभिः भूमिः शीतला भवति, तथा मम हृदये ब्रह्म प्रविष्टम्। विरक्त्या अकामत्वाच्च, न सः न भोक्ता, न कर्ता; तथापि, सर्वस्य जगतः कारणत्वात्, सः देवः भोक्ता च कर्ता च।" "किन्तु, भगवन्, मम हृदये दृढः संशयः अवशिष्टः; त्वं तं वचोभिः निवारय, यथा सूर्यचन्द्ररश्मिभ्यां तमः अपि निवार्यते। 'इदं सत्यम्, इदं असत्यम्; अयम् अहम्, अयम् त्वम्; अयम् एकः, अयम् अन्यः'—इति अनन्तभेदाः उद्भवन्ति। एके सर्वव्यापके शान्ते वस्तुनि, यथा कण्ठके सूर्ये, कथं 'इदं' इति आद्यविकल्पः आत्मनि प्रतिष्ठां लभते?" "समाप्तिकाले, हे राम, अहमेतत् गूढं प्रश्नस्य उत्तरं ते कथयिष्यामि; तदा त्वं तद् ज्ञास्यसि। हे राघव, यदा त्वं मोक्षोपायस्य सारं लभसे, तदा एतानि प्रश्नोत्तराणि श्रोतुं यथार्हो भविष्यसि। यथा तरुणः स्वप्रियायाः मधुरगीतायोग्यः, तथा जाग्रद्विज्ञानवान् गूढप्रश्नोत्तरेषु योग्यः, हे राम।