श्रीरामः, एषः जगत् न कदापि वस्तुतः अस्ति, न च अजरम्; यतः सदा ह्रासशीलं विनाश्यं च, तस्मात् तत् नित्यं न भवति, इति निश्चितम्। यदा कर्ता अत्र सर्वरोगात् विमुक्तः सर्वेन्द्रियविषयातीतः च भवति, तदा सः कर्मणि कदापि श्रान्तिं न अनुभवति। अतः अयं व्यवस्थानः परिपक्वः, सत्तासत्ताभ्यां नियन्त्रितः; यः चित्तसमुत्थः, स स्थिरः, दीर्घः, न च नश्यति। शरदां शतं अनन्तस्य कालस्य केवलं अंशः; यः तस्मिन् दीर्घायुषि आश्रयम् इच्छति, सः किम् आप्नोति? यदि जगतः अवस्थाः स्थिराः स्युः, तदा तासु आसक्तिः न युज्यते; जडस्य चैतन्यस्य च संयोगः कथं स्यात्? यदि ताः अवस्थाः न स्थिराः, तदा तासु आसक्तिः अपि न युज्यते; अन्ते अस्थिराः वस्तूनि फेनवत् दुःखाय भवन्ति। महाबाहो, आत्मनः जगदवस्थासु आसक्तिसम्बन्धः स्थिरासु वा अस्थिरासु न प्रकाशते, यथा फेनपर्वतयोः न सम्बन्धः। आत्मा सर्वस्य कर्ता सन् अपि अकर्तेव व्यवहरति; सः पूर्णं उदासीनः, दीपवत् सर्वत्र प्रकाशमानः। सः कुर्वन् अपि किञ्चित् न करोति, सूर्यवत् दिवस्य कर्म करोति; गच्छन् अपि न गच्छति, स्वस्थाने एव स्थितः, सूर्यवत्। एषः कश्चन समुत्थितः इव दृश्यते, वातचक्रवत्, जलवर्तुलवत्, वा रजःसंघातवायुवत् सर्वत्र व्याप्य। यदि, हे राम, त्वं एतद् यथावत् निर्णीतवान्, शुद्धबुद्ध्या अनुसंधितवान् च, तर्हि, आर्य, विषयेषु कल्पना न युक्ता; दीपदण्डचक्रे, स्वप्ने, भ्रमणि वा कल्पनायाः स्थानं कुतः? यः सहसा उत्पन्नः, सः मैत्र्याय पात्रं न भवति; न च सः यो मायेयजगज्जाले शरणं गतः। यथा त्वं न चन्द्रे उष्णतां, न सूर्ये शीतलतां, न मृगमरीचिकायां जलं आश्रयसे, तथा जगति अपि न आश्रयः। यथा मनःपुरुषं, स्वप्नजनान्, द्विचन्द्रभ्रमं च पश्यसि, एवं कल्पनासमुत्थं जगदपि पश्य। अन्तःस्नेहं, कल्पावभाससमुत्थं, परित्यज्य, अस्मिन्लोके यथास्वं भव, अघरहित, क्रीडय। यस्य आत्मा अकर्तृत्वे स्थितः, सः कर्म कुर्वन् अपि, सर्वावस्थासु स्थितः, सर्वातीतः च, न कर्ता न च कारणम्। अयं व्यवस्थानः केवलं संनिकर्षेण जायते, यथा दीपस्य सन्निधाने एव प्रकाशः दृश्यते। यथा मेघसन्निधानेन मालतीकुसुमानि स्वयमेव विकसन्ति, तथैव आत्मनः सन्निधानेन त्रयः लोकाः स्वयमेव सन्ति। यथा सूर्यः सर्वकामविवर्जितः आकाशे तिष्ठति, तथापि तस्य सत्तायाम् कर्मणः महिमान् उदेति, तथैव क्रिया सम्पद्यते। यथा रत्नात् केवलं सन्निधानेन प्रभा जायते, तथैव दिव्यसत्तायाः सन्निधानेन एषः विश्वसमूहः अस्ति। अतः आत्मनि कर्तृत्वं च अकर्तृत्वं च सन्निहितम्; अकामः सः अकर्ता, किन्तु सन्निधिमात्रेण कर्ता। सर्वेन्द्रियातीतत्वात् न कर्ता, न भोक्ता, न च भूतानां कारणम्; इन्द्रियैः संयोगे तु सः एव कर्ता च भोक्ता च भवति। अघरहित, आत्मनि द्वे एव अवस्थे स्तः—कर्तृत्वम् अकर्तृत्वं च। यत् त्वया श्रेयस्करं दृश्यते, तत्र शरणं गत्वा स्थिरः भव। सर्वत्र 'अहं अकर्ता' इति दृढनिश्चयेन, यद् यद् कर्म स्वाभाविकेन बलात् जायते, तत्र अपि त्वं न स्पृश्यसे। सर्वत्र 'अहं अकर्ता' इति बोधे सति, यदा भोक्तृकामना जायते, तदा तस्य मनसि अनासक्तस्य सा विरसिता भवति। यत्र दृढनिश्चयः 'अत्र अहं किञ्चित् न करोमि,' तत्र कः भोगसमूहम् अनुयुञ्जीत वा त्यजेत्? अतः सदा 'अहं अकर्ता' इति चिन्तयेत्; तेन केवलं समत्वं, यत् अमृतरूपं, शेषते। अथवा, यदि इच्छसि, हे राम, 'अहं सर्वं करोमि' इति स्थितौ स्थातुम्, महाकर्तृत्वबुद्ध्या, तत् अपि परं विद्धि। यत्र 'अहं एतत् सर्वं मायाजालं करोमि,' तत्र रागद्वेषक्रमः कथं स्यात्, अन्यस्य कस्य अपि अभावात्? यदा मम शरीरं कश्चन दहति, अन्यः च स्नेहेन पालयति, उभयं मया एव कृतम्; तर्हि सुखदुःखयोः को व्यवस्थानः? मम सुखदुःखविस्तारे, जगज्जालोत्पत्तिनाशे च, 'अहं कर्ता' इति चिन्तयन्, अन्तरङ्गे सुखदुःखयोः को नियमः? यदा आत्मकर्तृत्वविमर्शात् उत्पन्नः श्रमसुखविलासः स्वयमेव उपशाम्यति, तदा केवलं समत्वं शेषते। सर्वत्र समदृष्टिः सा एव परा अवस्था; यत्र मनः तिष्ठति, तत्र दुःखं न अनुभवति। अथवा, राघव, सर्वं कर्तृत्वाकर्तृत्वबुद्धिं त्यक्त्वा, सर्वं परित्यज्य, चित्तं समाधाय, यथास्वं स्थितः भव। या दृष्टिः 'एषः अहम्, एषः न अहम्; एतत् करोमि, एतत् न करोमि' इति विचारयति, सा न तृप्तये। 'अहं देहः' इति बुद्धिः कालसूत्रस्य पन्थाः, महातरङ्गपाशः, तिक्तपत्रवनमाला च। सा बुद्धिः यत्नतः त्याज्या, सर्वे नष्टे अपि, स्पृश्या न भवेत्, यथा पतितेन मांसपिण्डः। यदा सा बुद्धिः दूरं निक्षिप्यते, रक्तरेखा इव दृष्टौ, तदा परा प्रबुद्धिः उदेति, मेघविनिर्मुक्ते चन्द्रकान्ते इव। अन्तः स्पष्टं ज्ञात्वा—'न अहं कर्ता, न अहं अयम्, न च सः,' अथवा निर्णीय—'अहं कर्ता, अहं सर्वम्,' अथवा—'अहं कश्चन, अहं न कश्चन,'—स्वस्थितौ तिष्ठ, यथा पन्थज्ञाः श्रेष्ठमुनयः स्वस्थाने तिष्ठन्ति।