शृणु, राम महाभाग, कदम्बदाशुरकथायाः रथेन त्वं शीघ्रमेव तां पुरीं प्राप्स्यसि, या त्वां समस्तेषु लोकेषु स्वामित्वं दास्यति। एवं चिन्तयन्—"इदं नास्ति"—सर्वत्रासक्तिं परित्यज; यत् नास्ति, तत्र विचक्षणानां कः सम्प्रयोगः? यदि दृश्यं वस्तुतः अस्ति, तर्हि यत् गतं, तत् किम्? आत्मनि एव तिष्ठतु; किं स्वात्मत्वेन अत्र बन्धनं कुरुषे? यदि त्वं निश्चित्य पश्यसि—"इदं नास्ति"—तर्हि स्थिरास्थिरे विषये चिन्तनासक्तिः कथं स्थायिनी स्यात्? अयं लोकः, हे राम, नास्ति, न च नास्ति, हे प्राज्ञ; सः केवलं आत्मनः उद्भूतः आत्मप्रकाशः, यथारूपं दृश्यते। न किञ्चिदत्र कर्त्रा कृतम्, न च अकर्त्रा क्रियाक्रमः; स्वयमेव स्फुरति, कर्तृत्वकर्मणोः परे स्थितः। कृत्स्नं जगज्जालं कर्त्रा वा अकर्त्रा वा भवतु, त्वं तु शुद्धचित्तः तत्र न कदापि संगं कुर्याः। आत्मा सर्वेन्द्रियवर्जितः अत्र क्रियायामपि जडवत्; अहं तं अकर्तारं मन्ये, जगत् तु केवलं संयोगात् उद्भूतम्। यत् किञ्चिद् यथा किञ्चिद् संयोगेन जायते, तत्र केवलं बालः चिन्तनबन्धनं प्राप्नोति, न तु पण्डितः। अयं लोकः न कदापि शान्तः, हे राम, न च कदापि नश्यति; अनवरतं दृश्यते कल्प्यते च पुनः पुनः। नायं लोकः कदापि सत्यमस्ति, न च नश्यति; सदा क्षीयमाणः विनाश्यश्च, तस्मात् नित्यत्वं नास्ति। यदा कर्ता अत्र सर्वेन्द्रियगोचरातीतः, निर्भ्रान्तः, तदा सः कर्मणि न कदापि श्रमं अनुभवति। एवं, अयं व्यवस्थानः परिपक्कः, सत्तासत्ताभ्यां नियतः; मनसोद्भवः सः स्थितः, न च नश्यति। शतं शरदां अनन्तकालस्य केवलं अंशः; यः दीर्घायुषः आश्रयणं करोति, सः किम् आप्नोति? यदि लोके स्थितयः स्थिराः, तर्हि तासु आसक्तिः न युज्यते; जडचैतन्ययोः संयोगः कथं स्यात्? यदि लोके स्थितयः अस्थिराः, तर्हि तासु अपि आसक्तिः न युज्यते; अन्ते, अस्थिरवत् फेनवत् दुःखदायिन्यः भवन्ति। आत्मनः लोकस्थितिषु बन्धः स्थिरेषु अस्थिरेषु न शोभते, यथा फेनगिर्योः न स्यात्। आत्मा सर्वस्य कर्ता सन् अपि, न किञ्चित् करोति इव; सः सर्वथा उदासीनः, दीपवत् स्वप्रकाशः। कर्मणि अपि न किञ्चित् करोति, सूर्यवत् दिवसकर्मणि; गच्छन् अपि न गच्छति, स्वस्थानस्थः सूर्यवत्। अयं लोकः कुतश्चित् उद्भूतः इव दृश्यते, वातचक्रवत्, जलघूर्णवत्, वा धूलिवातवत् सर्वतः व्याप्तः। यदि त्वं, हे राम, कौशलपूर्वकं, शुद्धबुद्ध्या, एतद् विचार्य निश्चितवान्— तर्हि, हे महात्मन्, वस्तुनि कल्पना न युज्यते; दण्डचक्रे, स्वप्ने, भ्रमे वा, कल्पनायाः कः स्थानम्? यः सहसा प्रादुरभूत्, सखा न स्यात्; न च यः मायामयजगज्जाले शरणं गृहीतः। यथा चन्द्रे उष्णता, सूर्ये शीतलता, मरीचिकायां जलं नाश्रित्यते, तथा संसारः नाश्रय्यः। यथा चिन्तापुरुषं, स्वप्नजनं, द्विचन्द्रभ्रमं पश्यसि, तथा कल्पनाजं लोकं पश्य। अन्तः कल्पनातेजसः आसक्तिं परित्यज्य, स्वभावेन अस्मिन्लोके, हे निष्पाप, क्रीडस्व। अकर्तृत्वस्थिते आत्मनि, कर्मणि अपि, सर्वावस्थासु स्थिते, सर्वातीतस्मिन्नपि, न कर्तृत्वं न कारकता विद्यते। अयं व्यवस्थानः केवलं संनिकर्षात् जायते, यथा दीपस्य सन्निधौ प्रकाशः। यथा मेघसन्निधौ स्वयमेव मौल्लिका प्रस्फुटति, तथा आत्मनः सन्निधौ त्रयो लोकाः स्वयमेव सन्ति। यथा सूर्यः सर्वकामरहितः गगने तिष्ठति, तथापि भगवतः सत्तायाम् कर्मणां विभूतिः जायते। यथा रत्नात् केवलं सन्निधाने तेजः जायते, तथा भगवत्सत्तया लोकसमूहः स्फुरति। तस्मात् आत्मनि कर्तृत्वम् अकर्तृत्वं च स्थितम्; अकामः सः अकर्ता, केवलसन्निधानेन कर्ता। इन्द्रियातीतत्वात् न सः कर्ता, न भोक्ता, न च भूतानां कारणम्; इन्द्रियसंयोगे तु स एव कर्ता भोक्ता च भवति। हे निष्पाप, आत्मनि द्वे एव अवस्थे स्तः—कर्तृत्वम् अकर्तृत्वं च; यां श्रेयसीं मन्यसे, तस्यां शरणं गत्वा तिष्ठ। दृढनिश्चयेन—"सर्वत्र अहम् अकर्ता"—इति, यदा कर्मणि प्रवृत्तः, तदा त्वं न स्पृश्यसे। "सर्वत्र अहम् अकर्ता" इति ज्ञाने सति, यदि भोक्तृच्छा जायते, तदा तत्र मनोनियोगाभावात् सा नीरसा भवति। यत्र दृढनिश्चयः—"अत्र अहम् किञ्चित् न करोमि"—तत्र भोगसमूहेषु कः प्रवर्तेत वा परित्यजेत? अतः सदा चिन्तय—"अहम् अकर्ता"—इति; तत्रैव परमसमता, अमृतरससंज्ञा, शेषते। यदि त्वं, हे राम, इच्छसि—"अहम् सर्वं करोमि"—इति स्थितौ वर्तितुम्, महाकर्तृत्वबुद्ध्या, तदपि परं विद्धि। यत्र अहम् सर्वमिदं मायामयं जगत् करोमि, तत्र अन्यस्य रागद्वेषक्रमः कथं स्यात्, यतः अन्यः कश्चित् नास्ति।