अथ कथं तु यथोक्तश्लोकानुसारं प्रवक्ष्यामि— तस्मिन्नद्भुतवृक्षे, यस्य पत्रेषु सर्वत्र मृगाः शयाना: सघनच्छायायां विश्रान्ताः, यस्य च छिद्रेषु पक्षिणः स्वस्थानानि प्राप्य निलीनाः, स वृक्षः खलु वनस्पतिनां स्वामीव बभूव। तं वृक्षं गुणसम्पन्नं दृष्ट्वा मम हृदि महोत्सवसमः प्रमोद उत्पन्नः। ततः, ज्ञानप्रभया मनोहराण्यन्यकथाः श्रावयित्वा, पुनः तस्य पुत्रं परमबोधाय निनयामि स्म। तत्र, परस्परं आश्चर्यकथाः समालाप्य, सा रात्रिः प्रिययोः क्षणमिव व्यतीता। प्रभाते तु, रजनीशेषे, यदा नक्षत्राणि शनैः शनैः लीयमानानि, विहगानां स्वर्गे प्रथमकूजनसमये, अहं दाशुरानगरीं स्वपुत्रैः सह विहाय, खे मार्गमवलम्ब्य, हरगिरिसमीपस्थां नदीं प्रति जगाम। तत्र काम्यस्नानं कृत्वा, पुनः खे प्रविश्य, मुनिसभायाम् एकचित्तः सुखेन स्थितवान्। हन्त, रघुनन्दन, एषा या ‘दाशुरा’ नाम कथा त्वयि निगदिता, सा यद्यपि जगदाभासवत् दृश्यते, तथापि असत्यैव, तत्त्वतो नास्ति। एषैव दाशुराख्या कथा मया त्वयि राघव, संसारस्य भयानक-मायिकरूपं बोधितुम् उक्ता। अतः, असत्यमपि, सत्यमपि कान्तमपि परित्यज्य, दाशुरोपदेशविज्ञानात् सदा विशालबुद्धिः आत्मस्थश्च भव। कदम्बदाशुरयोः कथारथेन त्वं शीघ्रं तां पुरीं प्राप्स्यसि, यया भविष्यत्कालस्य लोकाधिपतिः भविष्यसि। इदानीं, ‘इदं नास्त्येव’ इति निश्चित्य, सर्वत्रासक्तिं त्यज; यत् नास्ति, तत्र विचक्षणानां किंचित्स्थानं नास्ति। यदि दृश्यते सत्यमस्ति, तर्हि किमपगतम्? आत्मन्येव तिष्ठतु; किं स्वात्मत्वेनात्र बध्नासि? अथ चेत्, नास्तीत्येव निश्चयः, तर्हि स्थिताशितयोः चिन्तनासक्तिः कथं प्रवर्तते? अयं लोकः नास्ति, न च नास्ति, हे राम, स केवलं आत्मनः स्वाभासः, एवं प्रकाशते। नात्र कश्चित्कर्ता किञ्चित् करोति, न च अकर्तुः कर्मक्रमः; स्वयमेव प्रकाशते, कर्तृकर्मविचारातीतः। स्यादयं संसारजालं कर्त्रा वा अकर्त्रा वा; त्वं तु शुद्धचित्तः तेन सह कदापि न सम्बद्धः। आत्मा सर्वेन्द्रियवर्जितः, अत्र कर्मणि जडवत्, अहं तमकर्माणमेव मन्ये, लोकश्च केवलसंयोगेन जायते। यद् यद् संयोगेन जायते, तत्र बाल एव चिन्तनबन्धनं कुर्यात्, न तु पण्डितः। अयं लोकः न कदापि शान्तः, न च नश्यति; पुनः पुनः अनुभूयते कल्प्यते च। न चायं लोकः सत्यमस्ति, न च नित्यः; सदा ह्यल्पीभवति, विनाश्यते च, तस्मात् अनित्यत्वं ज्ञायते। यदा कर्ता इह तापरहितः सर्वेन्द्रियविषयातीतः स्यात्, तदा सः कर्मणि कदापि श्रान्तिं न अनुभवति। एवं, एष धर्मः सिद्धः, सत्तासत्ताभ्यां नियतः; यः चित्तात् उत्पद्यते, स स्थिरः, न च नश्यति। शरदां शतमपि अनन्तकालस्य कण इव; यः दीर्घायुषि आश्रयं कुर्यात्, सः किम् आप्नोति? यदि लोकस्थितयः स्थिराः, तर्हि तासु आसक्तिः न युज्यते; जडचेतनयोः संयोगः कथं स्यात्? अथ च स्थिरा न स्युः, तर्हि तासु आसक्तिः अपि न युज्यते; अन्ते अस्थिराणि फेनवत् दुःखाय भवन्ति। आत्मनः लोकस्थितिषु बन्धः न शोभते, स्थिरासु वा अस्थिरासु, यथा फेनपर्वतयोः न स्यात्। आत्मा सर्वस्य कर्ता सन् अपि, अकुर्वन्निव तिष्ठति; सर्वत्र उदासीनः, दीपवत् प्रकाशयन्। कुर्वन्नपि न करोति, यथा सूर्यः दिवसकर्म करोति; गच्छन्नपि न गच्छति, स्वस्थाने स्थितः, सूर्यवत्। इदं किञ्चिदपि कुतश्चिदुदितमिव दृश्यते, वातचक्रवातादिव, वा रजःसंकीर्णवातवत्, सर्वत्र प्रसृतम्। यदि, हे राम, त्वं बुद्ध्या सम्यगवधार्य, ज्ञानोपायशुद्धचित्तेन परीक्ष्य, तर्हि वस्तुनि विकल्पः न युक्तः; अग्निशलाका-चक्रे, स्वप्ने, भ्रमणि वा कल्पना कुतः? यः सहसा उत्पन्नः, स मित्रत्वाय पात्रं न; न च यः मायामयं संसारजालं शरणं गतः। यथा चन्द्रे उष्णता, सूर्ये शीतलता, मृगमरीचिकायां जलम् न विश्वास्यते, एवं संसारस्थित्वे अपि न विश्वास्यं। यथा चिन्तापुरुषं, स्वप्नजनान्, द्विचन्द्रभ्रमं पश्यसि, तथा कल्पनाजन्यं लोकमपि पश्य। कल्पिततेजसा निर्मितां अन्तःसक्तिं परित्यज्य, अस्मिन्लोके यथास्वं स्थित्वा, हे निष्पाप, क्रीडस्व। अकर्तृत्वे स्थितस्य आत्मनः, क्रियमाणेऽपि कर्मणि, सर्वावस्थासु स्थितस्य, तस्य न कर्तृत्वं न च कर्तृत्वाभिमानः। अयं धर्मः केवलं संनिकर्षेण जायते, यथा दीपस्य सन्निधाने प्रकाशः। यथा मेघसन्निधानेनैव श्वेतमल्लिकाफूलान्युत्फुल्लानि भवन्ति, एवं आत्मनः सन्निधानेनैव त्रयो लोकाः स्वयमेव सन्ति। सूर्य इव सर्वकामवर्जितः, गगने स्थितः, तथापि देवस्य सति कर्मप्रभा जायते, एवं क्रियाप्रवृत्तिः दृश्यते। इति।