यत्र वनदेवीनां समूहाः, कोकिलगीतसहिताः, हसितमधुपक्ष्माभिः नेत्रैः घनपुष्पकलिकाः अनिश्चिताः स्फुटन्तीः साक्षात्कुर्वन्ति, तत्र कामश्रमः सौम्यशिशिरेण शमितः, पुष्पधूलि-संपुटितः वायुः सघनः वर्तते। यत्र पुष्पान्तरगृहेषु किञ्चिदन्तःक्रीडा प्रवर्तते, मदोन्मत्तयुग्ममधुनादैः सर्वतः परिवृतः, तत्र वनपुरनगरसीमायाः दूरनादं श्रोतुम् उत्सुकाः, किञ्चिद्वेलायां कर्णौ उत्थाप्य, कोमलशाखाच्छेदं क्षणं उपरम्य, तृणशाखान्ते रम्यशिरांसि निधाय, शशिमयतरङ्गान् समुद्रगर्दभवत् विलोकयन्ति। तत्र वनशाखानां कन्याः सौन्दर्यं मूर्तिमिव स्थिताः, तृणशाखान्तरनिद्राणि मृगाः, पत्रवेष्टने विश्राम्यन्ति। शाखावृत्तान्तरे विश्वस्तपक्षिणः शिशुभिः सह सुप्ताः, समीपे पतितं पक्वफलम् अस्ति। तत्र पुष्पसमूहेषु मूकमधवः अनिश्चितं भ्रमन्ति, तिरः नीलेनारुणपल्लवसमूहैः पद्मनेत्रसूत्रवत् संयोजितैः अन्धीकृतम्। समग्रं वनं सुगन्धितम्, मेघाः उपरि पुष्पसमूहाः इव, भूमिः अधः धूलिपुटितः, फलं इच्छद्भिः नमितः। किं वदामि? तस्य वृक्षस्य न किञ्चित् पत्रं यद् न खादितं वा उपभुक्तं। सर्वपत्रेषु मृगाः सुप्ताः, घनच्छायायां विश्राम्यन्ति; सर्वगुहासु पक्षिणः निलीनाः, तस्मिन वृक्षाधिपे। तं वृक्षं गुणसम्पन्नं दृष्ट्वा, मम हर्षः महोत्सववत् अभवत्। ततः अन्यैः कथाभिः, ज्ञानदीपप्रभासु रमणीयासु, पुनः तस्य पुत्रं परमबोधाय निनीतवान्। तत्र, परस्परं अद्भुतकथाः विनिम्य, रात्रिः प्रेमिणां क्षणवत् व्यतीता। प्रभाते, रात्रिशिशिरः क्षीणः, ताराः शनैः लुप्ताः, गगनस्थपक्षिणां आरम्भे, अहं दशुरनगरं पुत्रैः सह त्यक्त्वा, गगनमार्गं अनुगम्य, हरगिरिनदीं गच्छामि। तत्र, इच्छितस्नानं कृत्वा, गगनं प्रविश्य, ऋषिसभां संप्राप्तः, सुखेन स्थितवान्। रघुवंशसुख, एषा दशुराख्या कथा तवोक्ताः; सा जगत्प्रतिबिम्बवत् दृश्यते, परन्तु सा असत्यं यथारूपं। एषा दशुराख्या कथा तवोक्ताः राघव, यया जगतः भयानकं मायारूपं दर्शितम्। तस्मात्, असत्यं च सत्यस्य रमणीयं च त्यक्त्वा, दशुरमतबुद्ध्या सर्वदा विशालचित्तः आत्मन्यवस्थितः भव। कदम्बदशुरकथारूपेण रथेन, त्वं शीघ्रं ताम् नगरीं प्राप्त्वा, यया भविष्यन् लोकाधिपः भविष्यसि। असन्निति निश्चित्य, सर्वत्र आसक्तिं त्यज; यद् न अस्ति, तत्र जिज्ञासूनां स्थानं नास्ति। यद्येतत् दृश्यं सत्यम् अस्ति, तत् किम् गतं तव? तदात्मनि तिष्ठतु; किम् आत्मनं बन्धयसि, इदमिव आत्मा इति? यदि निश्चितं न अस्ति, तर्हि स्थिरचपलस्य चिन्तायाः आसक्तिः कथं स्थातुं शक्यते? अयं जगत् नास्ति, हे राम, न च नास्ति, हे बुध; आत्मनः एव आविर्भूतं इदं दृश्यते। न किञ्चित् कर्तृणा कृतं, न च अकर्तृणा क्रियाक्रमः; स्वयमेव प्रकाशते, कर्तृकर्मविकल्पातीतम्। कर्तृविहीनं वा कर्तृयुक्तं वा, इदं जगद् भवतु; शुद्धचित्तं तत्र न योजय। आत्मा सर्वेन्द्रियविहीनः, अत्र कर्मणि जडवत्; अहं तं अकर्तरं मन्ये, जगत् संयोगेन उद्भूतम्। यद् यथा संयोगेन जायते, तत्र बालः चिन्तया बध्नाति, न तु पण्डितः। अयं संसारः न कदापि शान्तः, हे राम, न च कदापि नष्टः; अनन्तरं पुनः पुनः दृश्यते, कल्प्यते। अयं जगत् न कदापि सत्यम्, न च नाश्यम्; सदा क्षयवान्, विनाशवान्, तस्मात् नित्यत्वं न अनुमीयते। यदा कर्ता अत्र रोगात् विमुक्तः, सर्वेन्द्रियविषयातीतः, तदा कर्मणि श्रान्तिं न अनुभवति। अतः, एषा स्थितिः पक्ता, सत्-असत्-स्थितिः, मनसा उत्पन्ना, स्थिरा, न नश्यति। शरदां शतं अनन्तकालस्य अंशः; दीर्घायुः आश्रयः यः अन्वेषति, तस्य किम् लभ्यते? यदि जगत्स्थितयः स्थिराः, तर्हि तत्र आसक्तिः न उचितः; जडचैतन्ययोः संयोगः कथं सम्भवति? यदि जगत्स्थितयः चपलाः, तर्हि तत्र आसक्तिः न उचितः; अन्ते चपलवस्तूनि फेनवत् दुःखं ददाति। महाबाहो, आत्मनः जगत्स्थितिभिः सम्बन्धः न स्थिरचपलेषु प्रकाशते, यथा फेनगिरयोः न। आत्मा सर्वस्य कर्ता, परन्तु अकर्तृवत् कर्म करोति; सः निर्लेपः दीपः इव प्रकाशते। कर्म कुर्वन् किमपि न करोति, सूर्यः दिनकर्म यथा; गच्छन् न गच्छति, स्वस्थाने स्थितः सूर्यवत्। इदं किञ्चित् क्वचित् उत्पन्नमिव दृश्यते, वायुवर्तुलवत्, जलवर्तुलवत्, वा धूलिवातवत्, सर्वत्र व्याप्तम्।