ततः वसिष्ठः पुत्रं रामं समुपविश्य सान्त्वनपूर्वकमिदम् अवदत् — “पुत्र, यदा एष दोषः समीपवर्ती भवति, तदा त्वरया उपचार्यः भवति, अत्र किंचिदपि संशयं नास्ति। यत् असत्यम्, तत् कदापि क्वापि सत्यम् न भवति। यदि चित्ते कश्चित् विचारः सत्यमिव प्रतिष्ठितः भवति, तदा स सुलभेन न निवर्त्यते; यदि तु सः वस्तुतः असत्य एव, तर्हि सः सहजेनैव निवार्यते। यदि संसारमलः सहजः स्यात्, यथा काष्ठस्य कृष्णता, तर्हि कः पण्डितः तस्य अपोहने यत्नं कुर्यात्? किन्तु अयं मलः तण्डुलस्य तुषचूर्णकाष्ठवत् अस्ति; अतः पुरुषयत्नेन परिश्रमेन च सः विनश्यति। यत् किमपि सहजतया लभ्यते, तत् अपि विदुषां कृते कृत्रिमत्वं प्राप्नोति, यतः संसारमलेन तस्य सुखशक्तिः बाध्यते। यथा तण्डुलस्य तुषः वा, ताम्रस्य मलः वा, कर्मणा अपोहतुं शक्यते, तथा एव पुरुषस्यापि मलः निवार्यते। जीवस्य मलः तण्डुलमलवत् सहजः अपि, निष्कासयितुं शक्य एव; अत्र किञ्चिदपि संशयं नास्ति। अतः, पुत्र, सततम् उद्युक्तः भव। एषः संसारः मिथ्याविकल्पकल्पनाभिः वृथा उत्पाद्यते, शनैः शनैः च लीयते; असत्ये किमपि स्थिरं वस्तु नास्ति। यः स्वभावतः संसारस्य स्वरूपं परीक्षते, तस्य कृते अयं संसारः सत्त्वं लुप्यते — यथा दीपप्रकाशे तमः नश्यति, द्वैतं चैक्यदर्शने विलीयते। एषः न तव, न त्वं तस्य स्वामी; एषा मोहवृत्तिः त्यज, पुत्र। यदपि सत्यमिव दृश्यते, तदपि असत्ये मनः मा स्थापय। मा ते चित्ते वृथा भ्रमः भवतु — ‘एषा महिमा गुरोः प्रभावात् प्रकाशते’ इति। यदा त्वमेव असि, तदा तव महिमाः व्याप्यन्ते; सर्वमिदं तवात्मस्वरूपेण एव विराजते।” एवं तयोः संवादं रात्रौ श्रुत्वा अहम् — रघुकुलचन्द्रमाः — हे रघुनन्दन, कदम्बशाखाग्रे पत्रपुष्पलतासमूहे पतितः, शान्ते मेघवद् विराजमानः, तत्रापश्यं दशूरं नाम आत्मसंयमधीरं, परमव्रतसम्पन्नं, दीप्तिमन्तं यथाग्निम्। तस्य शरीरोत्थैः किरणैः नवांकुराः सुवर्णवर्णाः जाताः, स च क्षेत्रं सूर्य इव तापयामास। मम आगमनं दृष्ट्वा दशूरः आदरपूर्वकं जलार्घ्यं ददौ, पत्रासनं विस्तार्य, मां सस्नेहम् अर्चयामास। ततः तेन सह संवादं कृत्वा, सः दशूरः सूर्यसमप्रभः, स्वकुलकथाः मम समक्षं कथयामास, याः संसारसागरस्य परं पारं नेतुं समर्थाः आसन्। तत्र अहं तं वृक्षं अपश्यम्, यस्य गुह्येषु नवपल्लवाः घनसङ्घट्टिताः, शाखाः वातेन कम्पमानाः, विहस्य विभक्तमूलेन शोभमानाः। दशूरस्य इच्छया तत्र पतिताः सर्वे मृगपक्षिणः तं वृक्षं सेवमानाः आसन्, यथा लतानिकुञ्जमण्डपेन शोभितवनम्। शशिप्रभाचामरैः परितः, लतान्तेषु विचरद्भिः, उज्ज्वलश्वेतमेघसमूहैः आच्छन्नः, शरत्कालमेघमिव सः वृक्षः विराजते। मुक्तारज्जुभिः हिमरेखावद् भूषितः, सर्वाङ्गं शुद्धपुष्पगुच्छैः परिपूर्णम्। पुष्परजः चन्दनलेपेन सम्यक् अनुलेपितः, अविच्छिन्नरूपः, विस्तीर्णविशदरक्ताम्बरैः अलङ्कृतः। विवाहवसनेन भूषितः इव, पुष्पभारमोहितः, लतानर्तकीनगरवासिनी सज्जामिव शोभते। लतापाशविन्यस्तकेशपाशैः, पुष्पराशिपताकाभिः, उत्सवशोभिता नगरीव अलङ्कृता। मृगैः खन्नद्भिः पुष्परजो वितरितम्, समीपवनानि अपासार्य, वृक्षेषु मल्ल इव सः तिष्ठति। मयूरैः पुष्परजोरजितपङ्क्तयः विक्षिप्यन्ते, शैलशिशव इव मेघच्छायायाम् स्थिताः। रक्तपल्लवकरैः शीतच्छायायाम् शयानः, मदमत्तः कम्पमानः, हिमबिन्दुभिः रोमाञ्चितः। वनमारुतचालितघनपुष्पसमूहैः, सुप्तनिमीलितलोचनैः, स्तनयुग्मराशिवद्भिः शोभितः। पुष्परजः केसररजसा रक्तीकृतवसनः, लताविटपेषु विन्यस्तवातायनः। नवपुष्पलतानां मृदुलोलायाम् आलस्येन शयानः, शीर्षात् पादपर्यन्तं लताभिः अलङ्कृतम्। कुञ्जकन्यकागणाः, कोकिलगीतसहिताः, हासमधुपलोचनाः, सन्दिग्धमुकुलसमूहं पश्यन्त्यः। कामक्लान्तिः मन्दहिमेन शमिता, पुष्परजोवायुः सघनः, परस्परं संलीनः। पुष्पान्तरमन्दिरेषु काचन अन्तरङ्गलीला प्रवर्तते, सर्वतः मदमत्तयुग्ममधुपगुञ्जितैः परिवेष्टिता। दूरस्थवननगरसीमानिनादश्रवणकुतूहलेन, क्षणं कर्णं उत्थाप्य, नवपल्लवचर्वणं विरम्य, तिष्ठन्ति। क्षणं पत्रसीम्नि शिरो विन्यस्य, समुद्रतटपरिचलन्निशामयूखतरङ्गावलोकनं कुर्वन्ति। वननिकुञ्जतनयाः सौम्यरूपधारिण्यः, तृणाङ्कुरमध्यशायिनो मृगाः, पत्रकोशेषु विश्राम्यन्ति। शाखावलीपर्यन्ते विश्वासपूर्णाः पक्षिणः स्वपुत्रैः सह शान्ताः सुप्ताः, पतितफलानि समीपे स्थितानि। गुच्छेषु मूकमधुमक्षिकाः सन्दिग्धं भ्रमन्ति, नीलपल्लवपाशैः अन्तः तमः सञ्जातम्, पद्मलोचनसूत्रवत् विन्यस्तम्। सर्वं निकुञ्जं सुगन्धितम्, उपरि मेघाः पुष्पसमूहाकाराः, अधः धूलिपटलैः आविलम्, फलार्थिभिः नमितम्। किं बहुना? तस्मिन्वृक्षे पत्रमपि नास्ति यन्न भुक्तं वा न उपभुक्तं वा। एवं सः वृक्षः समग्रं वनं अलङ्कृता इव, सर्वेभ्यः प्राणिभ्यः आश्रयभूतः, दशूरस्य तपसा च शोभमानः, मया तत्र दृष्टः।