सर्वं ह्येतदसिद्धमेव, यतः तदपि असिद्धमेव आश्रित्य तिष्ठति। कल्पनया हि जगद् व्याप्यते, अतः कल्पना यत्र कुत्रापि विश्रान्तिं लभताम्। यत्र वस्तुतत्त्वं नास्ति, तत्र वासनानां कः आधारः? वासनाक्षये पूर्णत्वं प्राप्यते, न च किञ्चिदवशिष्यते। अतः सर्वमिदं तु असत्यम् उदासीनभावेन द्रष्टव्यम्; न कल्पनया, तेन न सुखदुःखयोः स्पर्शः जायते। असत्यत्वं निश्चित्य, तत्रासक्तिः न जायते; आसक्तिक्षये हर्षकोपौ, आगमनगमनं च न भवतः। मन एव सुखदुःखयोः भ्रमं मिथ्या उत्पादयति; जीवः मनस्वरूपेण दीप्तिमान् प्रकाशते—जगत् मनसो नगरमिव दृश्यते। जगति वासनावशेन मनसः व्यक्तिकर्तृत्वं भविष्यद्वर्तमानेऽतीतेषु चक्रवत्ति प्रवर्तते। चञ्चलः जीवः, स्ववासनाभिः मलिनीकृतः, एष स्थूलावस्थां स्थापयति—हृदयारण्ये वानर इव स्वस्वरूपं निर्माति। मनोवृत्तयः दीर्घरूपं गृहीत्वा क्षणेन लघ्वपि भवन्ति; ताः जडाः च चेष्टाशून्याः किञ्चिदपि न गृह्णन्ति। किंतु लघ्वपि दृष्टाः, ताः वर्धन्ते सर्वं च दहन्ति; तृणाग्रात् अग्निरिव, चिन्ताः केवलं स्फुल्लिंगेन प्रज्वलन्ति। या एव चिन्ताः जगत् प्रकटयन्ति, ताः क्षणमात्रं दीप्तिमन्तः, चञ्चलाः जडस्वभावाः, विद्युल्लतेव ज्वलन्ति क्षणिकम्। पुत्र, यदा एतत् समीपवर्ती, शीघ्रं उपचार्यते—अत्र न संशयः; असत्यम् कदापि सत्यम् न भवति। यदि चिन्ता सत्यम् इति स्थितं, तदा दुर्निवार्या; यदि तु असत्यमेव, तदा सुलभोपचार्या। यदि संसारमलः स्वाभाविकः स्यात्, को हि, बुध, तस्य निवारणाय यत्नं कुर्यात्? किन्तु एष मलः तण्डुलस्य तुषचूर्णवत्, पुरुषयत्नेन नश्यति। यदपि स्वाभाविकं लभ्यते, तत् अपि पण्डितस्य कृत्रिममेव; यतः तत्र सुखशक्तिः संसारमलेन व्याप्यते। यथा तण्डुलस्य तुषो वा ताम्रस्य पाटलः कर्मणा अपनीयते, तथा पुरुषस्य मलः अपि निवर्त्यते। तण्डुलमलवत्, जीवमलः अपि स्वाभाविकः, किन्तु निःसंशयं निवार्यः; अतः सततम् यत्नः करणीयः। एतद् जगत् मिथ्याकल्पनाभिः व्यर्थं उत्पाद्यते, शनैः शनैः विलीयते; असत्ये कः स्थिरः अर्थः? स्वस्वरूपं परीक्ष्य, संसारः असत्यत्वं लभते, यथा दीपप्रकाशे तमः नश्यति, अद्वैतदर्शने द्वैतं नश्यति। न तवेदं, न त्वं तस्य स्वामी; एषा मोहः त्यज्यताम्, पुत्र। असत्ये मनः मा स्थापय—even if it appears as satyam। मा ते मनसि व्यर्थः संकोचः भवतु—“मदीयगुरोः महिम्ना एषा श्रीः प्रकाशते” इति न चिन्तय। यदा त्वं असि, तदा तव श्रीः व्याप्यते; सर्वमिदं तवात्मस्वरूपेण प्रकाशते। एवं तयोः संवादं रात्रौ श्रुत्वा, अहम् रघुवंशशशिनाम्, हे रघुनन्दन, कदम्बशाखाग्रे पातितः, पत्रपुष्पलतानिकरेषु, शान्तः, वृष्टिवर्जितः, शिखरस्थमेघ इव स्थितः। तत्र अहम् दृष्टवान् दशूरं, स्वात्मनिग्रहे वीरं, परं तपसा युक्तं, तेजसा ज्वलिताग्निवत्। तस्य शरीरसंस्पर्शात्, तं देशं सुवर्णपल्लवान् कृत्वा, स एव सूर्यवत् तपयामास। मम आगमनं दृष्ट्वा, दशूरः आदरपूर्वकं पाद्येन पूजयामास, पत्रासनं विस्तार्य, परमया श्रद्धया मां अर्चयामास। ततः, तेन सह संवादं कृत्वा, दशूरः सूर्यसमप्रभः, स्ववंशसम्बद्धानि आख्यानानि मया सह आलापयामास, येन संसारसागरस्य पारं गन्तुं शक्यते। तत्र अहम् तं वृक्षं अपश्यम्, यस्य कुड्मलेषु सघनानि पुष्पाणि, शाखाः वातेन कम्पमानाः, विवृतविवरेण स्मितं प्रकाशमानम्। दशूरस्य इच्छया, सर्वे पशुपक्षिणः तत्र पतिताः, तं वृक्षं सेवमाना इव, लतानिकुञ्जमण्डपेन शोभितवनमिव। शशिसदृशचामरैः परिवृतः, लतानां पार्श्वे विचरन्, शुक्लमुक्ताजालैः आवृतः, शरद्गगनमिव शोभते। हिमांशुकण्टकावलिभिः भूषितः, सर्वाङ्गं शुद्धपुष्पगुच्छैः पूरितम्। पुष्परजः, चन्दनलेपेन सम्यक् अभिषिक्तम्, अविच्छिन्नरूपेण, विस्तीर्णरक्ताम्बरैः अलङ्कृतम्। विवाहशोभायुक्तः, पुष्पभारमनोहरः, लतानर्तकीनां सेवितः, नगरनिवासिन्या सज्जितः इव। सुसंस्कृतलताकुन्तलैः शोभितः, पुष्पगुच्छपताकाभिः भूषितः, उत्सवमण्डितनगरमिव। मृगैः नखक्षतपुष्परजसा व्याप्तः, समीपस्थवनानि तडित्वा, वृक्षेषु मल्लः इव स्थितः। मयूरैः पुष्पपङ्कपङ्क्तयः विक्षिप्ताः, पर्वते तरुणशालवद्, सायंसंध्याघनैः आवृतः। रक्तकोमलशाखाहस्तैः, शीतच्छायायाम् शयानः, प्रमदया कम्पमानः, हिमशीतरश्मिभिः रोमाञ्चितः। वनपवनेन कम्पितघनपुष्पमण्डलः, निमीलितलोचनः, स्तनयुग्मनिभपुष्पगुच्छधरः। केसररजसा रक्ताम्बरः, लतानिकुञ्जकुटिलद्वारेषु स्थितः। नवपुष्पलतानां मृदुलकम्पे, लसद् आलस्यशयने, शिरसः पादयोः लताभिरलङ्कृतं तदधिष्ठानम्। एवं मया तत्र सर्वं दृष्टम्, दशूरस्य तपसा तं प्रदेशं दिव्यं जातम्, यत्र सर्वे प्राणीः सुखेन वसन्ति, सर्वं च शोभायामास।