यदा तव कल्पनाया विनाशाय यत्नः क्रियते, स तु दूरं न गच्छति; केवलं विकल्पाभावेन हृदि सा कल्पना विलीयते। पुष्पस्य मृदुलसङ्कोचने अपि किञ्चित् विकारः जायते, किन्तु केवलाभावेन सः सहजं सम्पद्यते; कल्पनाविनाशे तु तादृशं न स्यात्। पुष्पच्छेदनस्य यत्नः बालस्य योग्यः, स च किञ्चित् सहायः, परन्तु कल्पनायाः समूलविनाशे न सः प्रयुज्यते। या कल्पना नाशनीया, सा प्रतिकूलवृत्त्या स्वल्पक्षणेऽपि सहजं नश्यति। यदा केवलं चिन्तननिवृत्त्या स्वात्मनि तिष्ठति, तदा किमपि दुष्करं नास्ति; कस्यापि अप्राप्यं नास्ति। हे मुनिश्रेष्ठ, कल्पनया एव कल्पनां स्वमनेन विदार्य स्वात्मनि तिष्ठ; किमत्र दुष्करम्? कल्पनायां शमितायां सर्वमिदं शमितं भवति; हे विवेकिन्, संसारदुःखं मूलतः शान्तं भवति। कल्पना, मनः, जीवः, चिन्ता, बुद्धिः, वासना इति नाममात्रेण भिद्यन्ते, वस्तुतस्तु न तेषां भिन्नता, हे तत्त्वविदां श्रेष्ठ। विकल्पात् पृथक् किञ्चिदपि न विद्यते; तस्मात् तस्य मूलं हृदयात् छिन्धि, किमन्यत्र शोचसि? यथा व्योम शून्यमस्ति, तथा जगत् अपि शून्यमेव; उभयं मिथ्याकल्पनया जातं, तस्मात् तयोः समत्वम्। सर्वमिदं कृतार्थं नास्ति, यतः अकर्तृकस्यापि आश्रयात् तिष्ठति; जगत् कल्पनया, कल्पनां यत्र कुत्रापि विश्रामय। यदा तत्त्वं नास्ति, कुतः वासनानां आधारः? वासना क्षीणायां सिद्धिः लभ्यते, न च किमपि शेषं। अत एव सर्वमिदं असत्यत्वेन सम्यग् विविच्य त्याज्यम्; न कल्पनया, तदा न स्याद् सुखदुःखस्पर्शः। असत्यत्वनिश्चयेनास्मिन्नेवासक्तिरुत्पद्यते न; आसक्त्युपशमे न हर्षः, न च रोषः, न आगमनं, न गमनम्। मनः मिथ्या सुखदुःखविभ्रमं करोति; जीवः मनोभावेन तेजसा प्रकाशते—जगत् मनसः नगरीव। जगति वासनावशात् मनसः प्रकाशशक्तिर्भविष्यत्, वर्तमानं, अतीतं च परिवर्तयति। चञ्चलः जीवः स्ववासनया मलिनः, हृदयवनान्तरे वानरवत् स्वसदृशं भावं स्थापयति। दीर्घरूपं गृह्णन्ति, क्षणेन लघु भवन्ति; एते चिन्तारूपा तरङ्गाः जडाः, किमपि न ग्राहयन्ति। स्वल्पदर्शनेऽपि ते वृध्दिं प्राप्य सर्वं दहन्ति; यथा तृणाग्निः केवलस्पर्शेन प्रज्वलति, एवं चिन्ताः। जगदाविर्भाविन्यः चिन्ताः ज्वलन्ति, क्षणमात्रं तिष्ठन्ति; चपला जडस्वभावाः, विद्युत्प्रभेव। हे पुत्र, एषा समीपे सति शीघ्रं शम्यते—अत्र न संशयः; असत्यं कदापि सत्यम् न भवति। यदि चिन्ता सत्यरूपे स्थिता, तर्हि तस्या उपचारो दुष्करः; यदि तु असत्यरूपा, तदा सहजमेव शम्यते। संसारमलः यदि स्वभावतः स्यात्, यथा कालिम् काष्ठस्य, तर्हि कः तं निवारयेत्, हे विवेकिन्? किन्तु अयं तण्डुलस्य तुषादिव, तृणचूर्णवत्, अस्ति; अतः प्रयत्नेन पुरुषकारेण तस्य नाशः क्रियते। यदपि स्वाभाविकं लभ्यते, तदपि विदुषां कृत्रिमं भवति, यतः तस्य सुखशक्तिः संसारमलेन बाध्यते। यथा तण्डुलस्य तुषः, ताम्रस्य मलः कर्मणा अपसार्यते, तथा पुरुषस्य मलः अपि। जीवस्य मलः तण्डुलस्येव स्वाभाविकः, किन्तु अपनीयः; नात्र संशयः। अतः सततं यत्नः करणीयः। इदं जगत् मिथ्याविकल्पैः व्यर्थं निर्मितम्, शनैः शनैः लीयते; असत्ये क्व स्थैर्यम्? स्वस्वरूपविचारेण संसारस्य वस्तुत्वं नश्यति, यथा दीपप्रभया तमः, एकत्वदर्शने द्वैतं च। न एषः तव, न त्वं अस्य स्वामी; एतद्भ्रमं त्यज, हे पुत्र। असत्ये मनः मा स्थापय, यद्यपि तद् सत्यमिव दृश्यते। मा तव चित्ते व्यर्थविभ्रमः स्यात्—'मम गुरोः महिम्ना एते महिमानः प्रकाशन्ते' इति। त्वयि सति, तव महिमानः व्याप्यन्ते; सर्वमिदं स्वसत्त्वस्यैव प्रकाशः। एवं तयोः संवादं तस्यां रात्रौ श्रुत्वा अहम्, रघुवंशचन्द्रमाः, हे रघुनन्दन, कदम्बशाखाग्रे पङ्के पतितः, पत्रपुष्पलतागुहायाम्, निःशब्दः निर्झरः मेघ इव शिखरस्थः, तत्र दृष्टवान् दशूरं, स्वसंयमधीरं, परमव्रतान्वितं, तेजसा दीप्तमिव वह्निम्। तस्य शरीरात् प्रभारश्मयः निर्गच्छन्तः, नवाङ्कुरान् सुवर्णवर्णान् कृत्वा, तं प्रदेशं सूर्य इव तापयामास। तदा मम आगमनं दृष्ट्वा दशूरः आदरात् जलार्घ्यं दत्तवान्, पत्रासनं वितान्य, मां परमपूजया पूजितवान्। ततः तेन सह संवादं कृत्वा, दशूरः सूर्यसमप्रभः, स्ववंशसम्बद्धानि संसारसागरपारगानि आख्यानानि मया सह कथितवान्। तत्र अहं तं वृक्षं अपश्यं, यस्य कुटिलेषु बहुलपुष्पकोशाः, शाखाः वातेन कम्पमानाः, विवृतविदलैः हास्यं प्रकाशयन्तः। दशूरस्य इच्छया, तत्र पतिताः सर्वे मृगपक्षिणः तं वृक्षं सेवमाना अपि दृश्यन्ते, स एव लतानिकेतनमण्डपवद् वनं शोभायमानम्। शशिप्रभाचामरैः परिवृतः, लतान्तेषु विचरन्, श्वेतमेघगुच्छैः आवृतः, शरद्व्योम्न इव तं वृक्षं अपश्यम्।