यदा चेतना अल्पमात्रसत्त्वमाप्नोति, तदा सा सघना भवति। मनः, आकाशं पूरयन्, मेघवत् स्थिरं जडं च भवति। चेतना यदा किञ्चिद् वस्तु आत्मनः पृथक् इव पश्यति, तदा अत्र मनोविकल्पः जायते, यथा बीजस्याङ्कुरः संभवति। कल्पनैव कल्पनाकार्यं—सा स्वयमेव उदेति, स्वबलात् शीघ्रं वर्धते, दुःखमेव सम्पादयति, न तु सुखम्। त्वं केवलं विचारोऽसि, यथा सागरः केवलं जलमेव; कल्पनां विना तव संसारः नास्त्येव। संयोगादेव तव उत्पत्तिः, सा च वास्तवतो व्यर्था; मरीचिकायाः चलनवत् असत्ये एव वर्धसे। यथा कश्चन पीतं फलं गृहीत्वा तद्रूप्येण सुवर्णबुद्धिः जायते, तथैव असत्यविचारः स्वयमेव तव अन्तः प्रादुर्भवति। असत्ये जातः असत्ये वर्धसे; यदा तत्त्वज्ञानं उदेति, तदा असत्यत्वात् विलीयसे। 'अहम् अयम्', 'मम अनुभवाः', सुखदुःखयुताः—एवं व्यर्थं चिन्तयन्, अन्तः क्लिश्यसि। वास्तवतो न त्वं जातः, न च असि; असतः कुतः जन्म? व्यर्थं स्वभावतः कल्पनापाशे विमूढोऽसि। कल्पनां मा कल्पय, न च कस्यचित् अवस्थायाम् स्थिरः भव; एतेनैव विवेकदर्शनेन भवितव्यं भवसि। कल्पनाविनाशाय प्रयत्नः न दूरं गच्छति; केवलं विकल्पाभावेन हृदि कल्पना लीयते। सुमृदुलस्य पुष्पस्य मर्दनेऽपि किञ्चित् विक्षेपः स्यात्; केवलाभावेन तद् सुलभम्, न तु कल्पनाविनाशे। पुष्पग्रहणे हस्तस्य यत्नः बालस्य योग्यः, तेनापि किञ्चित् साध्यते, न तु कल्पनायाः नाशे। या कल्पना नाश्या, सा विरुद्धविचारेण अर्धक्षणेऽपि सहजं विनश्यति। यदा केवलं विकल्पनिवृत्त्या स्वात्मनि स्थितिः भवति, तदा किम् असाध्यम्? कस्य वा किञ्चिद् अप्राप्यं स्यात्? हे मुनि, कल्पनया एव कल्पनां स्वमनेन विदारय; स्वात्मनि स्थित्वा, किम् अत्र दुष्करम्? यदा कल्पना प्रशमं याति, सर्वमिदम् उपशाम्यति; संसारदुःखं मूलतः एव शान्तं भवति। कल्पना, मनः, जीवः, चिन्ता, बुद्धिः, संस्कारः—एते नामभेदाः, वस्तुतस्तु एकमेव, हे तत्त्वविदां श्रेष्ठ। विकल्पान्तरं विना किञ्चित् अपि नास्ति; तं मूलं हृदयात् छित्वा, किं अन्यस्मिन् शोचसि? यथा आकाशं शून्यम्, एवं जगत् अपि शून्यम्; उभयं असत्यकल्पनया उत्पन्नम्, तस्मात् तयोः अभेदः। सर्वमिदम् असिद्धमेव, असिद्धेनैव प्रतिष्ठितम्; जगत् कल्पनया अस्ति, कल्पना यत्र तत्र विश्राम्यतु। यदा न वस्तुतत्त्वम्, तदा संस्कारस्य कः आधारः? संस्कारक्षये सिद्धिः, न च किञ्चित् अवशिष्यते। अतः सर्वमिदम् असत्यत्वेनैव उपेक्ष्यं, न तु कल्पनया; एवं सुखदुःखयोः लिप्तिः न जायते। अस्य असत्यत्वं निश्चित्य, आसक्तिर्न जायते; आसक्तेः क्षये, हर्षकोपौ, आगमनगमनं न भवतः। मनः मिथ्यया सुखदुःखयोर् भ्रमं निर्माति; जीवः मनसा दीप्तिमान्, जगत् मनोनगरम् इव। संस्कारवशात् लोके मनसो व्यक्तिशक्तिः भविष्यद्वर्तमानभूतकालं परिवर्तयति। चपलः जीवः स्वसंस्कारैः मलिनः, हृदयवनान्तरे वानरवत् स्वस्वरूपं स्थितिं निर्माति। दीर्घरूपं गृहीत्वा, क्षणमात्रेण लघुर्भवति; एते मनोतरङ्गाः जडाः, किञ्चित् अपि न गृह्णन्ति। अल्पदर्शनात् अपि ते वर्धन्ते, सर्वं दहन्ति; यथा तृणाग्रेणाग्निः, तथा चिन्ताः स्फुलिङ्गमात्रेण प्रज्वलन्ति। या विचाराः जगत् प्रकाशयन्ति, ते क्षणस्थायिनः, चञ्चलाः, जडस्वभावाः, विद्युल्लतेव। पुत्र, एतत् समीपे सति शीघ्रं साध्यते, न संदेहः; असत् कदापि सत् न भवति। यदि विचारः सतत्त्वेन स्थितः, तदा सुदुष्प्रसाध्यः; यदि तु वास्तवतोऽसत्, तदा सुलभः साध्यः। यदि संसारमलः स्वभावतः स्यात्, यथा काष्ठस्य कृष्णता, कः तं निष्कासयेत्? स तु तण्डुलस्य तुषचूर्णवत् अस्ति; अतः पुरुषप्रयत्नेन स विनश्यति। यद्यपि किञ्चित् स्वाभाविकं लभ्यते, तदपि पण्डितानां कृत्रिमं भवति, संसारमलव्याघातात् तस्य सुखशक्तिः स्खलति। यथा तण्डुलस्य तुषः, ताम्रस्य मलः कर्मणा नश्यति, एवं पुरुषस्यापि मलः प्रयत्नेन नश्यति। जीवस्य मलः तण्डुलमलवत् स्वभावतः अपि, निःसंशयं नश्यति; अतः प्रयत्नशीलः भव। अयं संसारः मिथ्याकल्पनाभिः व्यर्थं निर्मितः, शनैः शनैः विलीयते; असत्ये स्थायित्वं कुतः? स्वरूपपरीक्षया संसारः स्वातन्त्र्यं त्यजति, यथा दीपस्य प्रकाशे तमः, एकत्वदर्शने द्वैतं च। न तवेदम्, न त्वं तस्य स्वामी; एषा मोहं त्यज, पुत्र। असत्ये चित्तं मा स्थापय, सत्यमिव अपि यदि दृश्यते।