श्रीभगवानुवाच— आदौ अनाद्यनन्ते च निरुपाधिके परमशुद्धसुखे, हे निष्पाप, स्वशक्त्या परमप्रयत्नं कुरु कल्पनायाः निरोधाय। सर्वं हि दृश्यमानं वस्तु कल्पनासूत्रे एव निबद्धम्; तस्य सूत्रस्य छेदे, कुतः ते तरङ्गाः गताः इति न जानामि। यत् असत्, सत्, उभयं वा, तत् केवलं कल्पनया एव उत्पद्यते, नान्यथा; कल्पनायाः एव सत्-असतोः कारणत्वात्, कः स्यात् तत्र सत्यविवेकः? यत् यद् इह कल्प्यते, तत् तत् क्षणेन एव भवति; अतः, सत्यदर्शिन्, कदापि किमपि न कल्पय। कल्पनारहितः सन्, यथासम्भवम् आचर; यतः कल्पनायाः उपशमे, चेतना स्वस्वरूपे विशुद्धे विषयातीते प्रवर्तते। या च असत्त्वस्वरूपा चेतना, सा एव असारं दुःखमयं जगत् व्याप्य वर्तते, स्वसदृशम् इव निरर्थकम्। हे निष्पाप, कः तं महादुःखकरं मार्गं व्रजेत्? पण्डिताः दुःखरहितमेव अन्विष्यन्ति, न तद्विपरीतम्। परमसत्यं प्राप्त्वा, कल्पनाजालं बलात् परित्यज्य, तदद्वैतं सर्वव्यापिसुखमयं तुरीयमवस्थां स्वप्ननिद्रायामिव मनसा अनुभावय। तत्र शिष्यः पप्रच्छ—"भगवन्, का एषा कल्पना, कथं वा जायते? कथं वर्धते, कथं च समाप्तिम् आप्नोति?" भगवानुवाच—यः चेतनायाः विषयेषु प्रवृत्तिः, अनन्ते आत्मनि, सच्चिदात्मनि, सा एव कल्पनायाः अङ्कुरः उच्यते। स अङ्कुरः किंचित्सत्ताम् आपद्य, घनः भवति; मनः आकाशं पूरयित्वा, स्थूलम् जडवत् मेघवत् भवति। चेतना यदा विषयं स्वातिरिक्तम् इव चिन्तयति, तदा कल्पना इह जायते, यथा बीजस्य अङ्कुरः। कल्पनैव कल्पनाकार्यम्; सा स्वयमेव उदेति, स्वबलात् शीघ्रं वर्धते, दुःखमेव जनयति, न सुखम्। त्वं केवलं चिन्तामात्रं, यथा सागरः जलमात्रम्; कल्पनां विना, तव संसारः नास्ति। संयोगात् तवोत्पत्तिः, तदपि व्यर्थम्; मृगमरीचिकायाः चलनवत्, असत्ये एव वर्धसे। यथा कश्चन पीतफलदर्शनात् सुवर्णबुद्धिः जायते, तथैव असत्यविचारः स्वयमेव तव अन्तः प्रकटते। त्वं असत्यात् जायसे, असत्ये वर्धसे; यदा सत्यम् ज्ञानम् उदेति, असत्त्वात् लीयसे। "अहम्, मम अनुभवाः, सुखदुःखयुताः" इति व्यर्थं चिन्तयन्, अन्तः संतप्यसे। वस्तुतः, न तव जन्म, न तव सत्त्वम्; असतः कुतः जन्म? व्यर्थं मोहग्रस्तः, स्वभावतः कल्पनापाशे बद्धः। कल्पनां मा कल्पय, न किञ्चित् अवस्थां निषेधय; एतेनैव विवेकज्ञानात्, भवितव्यं भवसि। कल्पनानाशाय यत् प्रयत्नः, स नातिवर्तते; केवलकल्पनाभावेन, सा हृदि लीयते। सुकुमारेण पुष्पस्य मर्दने अपि किंचित् विकारः भवति; तत्रापि सुलभः अभावः, न तु कल्पनानाशे। बालस्य पुष्पच्छेदे करप्रयत्नः युक्तः, स अपि तत्र साहाय्यकारी, न तु कल्पनाविनाशे। सा कल्पना, या विनाश्या, विपरीतवृत्त्या अर्धक्षणेन अपि सहजं नश्यति। यदा केवलविचारनिवृत्त्या स्वात्मनि स्थितिः लभ्यते, तदा किम् असाध्यं? कस्य वा किम् अप्राप्यं? कल्पनया एव, हे मुनि, कल्पनां विदारय; स्वात्मनि स्थित्वा, किम् कठिनम् अत्र? कल्पनायां शमायाम्, सर्वम् एव शान्तम्; हे बुध, संसारदुःखस्य अनुत्तमः दुःखः मूलतः उपशम्यते। कल्पना, मनः, जीवः, चिन्ता, बुद्धिः, संस्कारः—एते नामभेदाः, वस्तुतः न भेदः, हे तत्ववित्। कल्पनां विना, किञ्चित् अपि नास्ति; तस्यैव मूलं हृदयात् छित्वा, किम् अन्यत्र शोकः? यथा आकाशः शून्यः, तथा जगत् अपि शून्यम्; उभयं असत्यकल्पनया एव जातम्, अतः तयोः अभेदः। सर्वम् एव अकर्तृकं, अकर्तृकात् एव स्थितम्; जगत् कल्पनया, कल्पनां तिष्ठतु यत्र। सत्यम् अभावे, संस्काराणां आधारः कः? संस्कारक्षये, सिद्धिः लभ्यते, न किञ्चित् अवशिष्यते। अतः, सर्वम् असद् इति सम्यग् विवेक्तव्यम्, उदासीनभावेन; न कल्पनया—एवं सुखदुःखयोः लिप्तिः न स्यात्। असत्त्वनिश्चये, सङ्गः न जायते; सङ्गक्षये, हर्षकोपौ, आगमनं गमनं च न भवतः। मनः मिथ्या सुखदुःखमोहं सृजति; जीवः मनरूपः, तेजस्वी, जगत् मनःपुरम् इव। जगति, संस्काराधीनस्य, मनसो विक्षेपशक्तिः भूतं, भविष्यत्, वर्तमानं च परिवर्तयति। चपलः जीवः, स्वसंस्कारैः मलिनः, स्थितिं स्थापयति; हृदयवनमध्ये वानरवत्, स्वसदृशां स्थितिं निर्माति। दीर्घरूपं धारयित्वा, क्षणेन लघुत्वं गच्छन्ति; एते चिन्तातरङ्गाः, जडाः, किञ्चित् अपि न गृह्णन्ति। यदा किंचित् अपि दृश्यन्ते, तदा वर्धन्ते, सर्वं दहन्ति; तृणाग्निवत्, एकस्मात् चिन्तास्फुलिङ्गात् सर्वं प्रज्वलति। या चिन्ता जगन्मयं प्रकाशयन्ति, ताः क्षणस्थायिन्यः, चपलाः, जडस्वभावाः, विद्युत्तेजोऽग्निवत् क्षिप्रं शान्तिम् यान्ति। इति श्रीयोगवासिष्ठे महर्षिवसिष्ठभगवान् रामचन्द्रसंवादे, कल्पनायाः स्वरूपोत्पत्तिविनाशवर्णनं समाप्तम्।