शृणु, महात्मन्, मनः त्रिविधं शरीरं धारयति—श्रेष्ठं, हीनं, मध्यमं च। एतानि तमः, सत्त्वम्, रजः इति विख्यातानि; एषां त्रयाणां कारणेन एव जगतः स्थितिः जायते। यद्वा, यद् कल्पना तमोमयी सा सदा स्वभावतः प्रवर्तते; सा अत्यन्तदुःखं प्राप्य कीटपतङ्गादिस्थितिं अधः पतति। यद् तु कल्पना सत्त्वमयी, सा धर्मज्ञानपरायणा भवति; सा जीवन्मुक्तिसमीपं प्राप्य ऐश्वर्यं धारयति। यद् रजस्स्वभावा कल्पना, सा लौकिकव्यवहारे प्रवृत्ता तिष्ठति; सा सन्ततसंसारचक्रे पुत्रदारासक्त्या बद्धा वर्तते। किन्तु, हे बुध, एतानि त्रिणि रूपाणि परित्यज्य, यदा आत्मनि विचारेण कल्पना परामवस्थां प्राप्नोति। सर्वान् अनुभवान् परित्यज्य, मनसा मनः निगृह्य, बाह्याभ्यन्तरविषयेषु कल्पनायाः निरोधं कुरु। यदि सहस्रवर्षाणि घोरतपः कुर्याः, अथवा स्वदेहम् अपि शिलया क्रीडया चूर्णयेत्, यदि सागरं प्रविशेयुः, वह्निं वह्निम् अधः, अथवा गभीरकन्दरं पतन्ति, शय्यायाम् असिपत्रेऽपि पतन्ति। यदि शिवः तव गुरुः, विष्णुः, ब्रह्मा, वागीश्वरः, अथवा लोकनाथः परमकारुण्यसमन्वितः स्यात्, यदि पाताले, पृथिव्याम्, स्वर्गे वा तिष्ठसि, तव अन्यः उपायः नास्ति, केवलं कल्पनानिरोधः एव। आदौ अनाद्यविकारे परमशुद्धे सुखे, स्वशक्त्या कल्पनानिरोधाय परमं प्रयत्नं कुरु। सर्वं दृश्यं, हे निष्पाप, कल्पनासूत्रे गृहीतम्; तस्मिन्सूत्रे छिन्नं सति, नाहं जानामि तानि दृश्यतरङ्गाणि कुत्र गच्छन्ति। यत् असत्, सत्, उभयं च, केवलं कल्पनातः उदेति, नान्यथा; सत्-असतोः अपि कल्पनाजातत्वात्, किमत्र सत्यम् अस्ति इति वक्तुं शक्यते? यत् यद् कल्प्यते, तत् तत् क्षणेन एव भवति; अतः सत्यदर्शिन्, कदापि किञ्चन न कल्पय। कल्पनारहितः भव, यथासंभवम् आचर; कल्पनायाः क्षये चित्तं स्वशुद्धस्वभावे, विषयातीतं, प्रवर्तते। अनृतस्वरूपेण उत्थाय, अनृतमेव इदं जगत् व्याप्य तिष्ठति, दुःखमयं, व्यर्थं, स्वसदृशं च। हे निष्पाप, कः तु तादृशं दुःखकरं उपेयात्? बुधाः तु दुःखरहितं एव अन्विष्यन्ति, न तद्विपरीतम्। परमसत्यं प्राप्य, दृढं विकल्पजालं विसृज्य, तदद्वैतदशां विजानीयात्, यत्र आनन्दः सर्वत्र व्याप्यते, मनः च सुषुप्तिस्थितौ इव तिष्ठति। अथ तात, किमिदं विकल्पस्वरूपं? कथं चैतदुत्पद्यते, भगवन्? कथं वर्धते, कथं च समाप्तिं गच्छति? यद् चेतनायाः वस्तुषु प्रवृत्तिः, अनन्ते आत्मनि, सच्चिदात्मनि, स एव विकल्पाङ्कुरः उच्यते। अल्पसत्तायां प्राप्तायाम्, सः विकल्पः घनः भवति; मनः आकाशं पूरयित्वा स्थूलम् अचलम् इव मेघः भवति। यदा चेतना वस्तुं स्वातो भिन्नम् इव चिन्तयति, तदा अत्र विकल्पः जायते, यथा बीजस्य अङ्कुरः। कल्पनैव कल्पनायाः क्रिया; सा स्वयमेव उदेति, स्वबलात् शीघ्रं वर्धते, दुःखमेव जनयति, न तु सुखम्। त्वं केवलं चिन्तारूपः, यथा सागरः अपि केवलं जलरूपः; कल्पनायाः विना तव पुनरावृत्तिः नास्ति। संयोगमात्रेण त्वं जातः, वास्तवतो व्यर्थतया; मरीचिकायाः कम्पनवत्, अनृतत्वे एव वर्धसे। यथा पीतफलदर्शनात् सुवर्णबुद्धिः जायते, तथैव अनृतविचारः स्वयमेव अन्तः प्रादुरभवति। त्वं अनृतात् जातः, अनृत एव वर्धसे; यदा ज्ञानं जायते, तदा अनृतत्वात् लीयसे। "अहं अयम्, एते मम अनुभवाः, सुखदुःखयुताः" इति व्यर्थं चिन्तयन्, अन्तः क्लिश्यसि। ननु, त्वं कदापि न जातः, न तिष्ठसि; अनसतः कुतः जन्म? व्यर्थं मोह्यमानः, स्वभावतः कल्पनायै वशः। कल्पनां मा कल्पय, न कस्यचित् अवस्थायाम् आसक्तिं कुरु; एतद्विज्ञानात्, भवितव्यस्य कृते भवसि। कल्पनानाशाय तव प्रयत्नः न दूरं गच्छति; केवलं विकल्पाभावेन, कल्पना हृदि नश्यति। सुमनसः मृदुलदले अपि किञ्चित् कम्पः स्यात्, किन्तु केवलाभावेन तद् सुलभं सिध्यति; न तु विकल्पनाशे। पुष्पस्य लोचनं बालस्य योग्यं, तदपि किञ्चित् साहाय्यं करोति, न तु विकल्पनाशाय। या कल्पना नाश्या, सा विरुद्धवृत्त्या अर्धक्षणे अपि सहजतया नश्यति। यदा केवलं विचारनिवृत्त्या स्वात्मनि स्थितिः भवति, तदा किम् असाध्यम्? कस्य वा किञ्चित् अप्राप्यम्? कल्पनया एव, हे मुनि, कल्पनां विदारय; स्वात्मनि तिष्ठ—किमत्र दुष्करम्? विकल्पे शमिते, सर्वम् एव शमं गच्छति; हे बुध, अस्य संसारस्य अनुत्तमं दुःखम् मूलतः उपशाम्यति। कल्पना, मनः, जीवः, चिन्ता, बुद्धिः, संस्कारः—एते नामभेदेन पृथक्, वस्तुतः तु एकमेव, हे तत्त्वविदां श्रेष्ठ। विकल्पात् विना किञ्चन नास्ति; तद्वृन्तं हृदयात् छित्वा, किम् अन्यस्मिन् शोचसि? यथा आकाशः शून्यः, तथा जगत् अपि शून्यम्; उभयम् अनृतकल्पनातः उत्पन्नम्, अतः तयोः अभेदः।