यथा धान्यगृहे मार्जारः, यथा वेणुगुहायां सर्पः, यथा वेणुकाण्डे मुक्ताफलम्, एवं देहे 'अहं'भावः तिष्ठति। देहगृहे स्फुल्लदीप इव क्षणमुत्थाय क्षणेन शान्तिं गच्छति, तथा विचाराः उदधौ तरङ्गवत् उद्भवन्ति विलीयन्ति च। अपि च, कल्पितवस्तु नगरे सति, यद्यपि नगरं न निर्मितम्, तदा अपि तत् तत्रैव दृश्यते। केवलं कल्पनायाः निरोधेन तत् शीघ्रं स्वयमेव नश्यति; परमहितस्य निमित्तम्, तस्य नाशः एव युक्तः, न तु तदनुवर्तनम्। एषा कल्पना स्वस्यैव उद्भवा, बालस्य भूतदर्शनवत्, अनन्तदुःखस्य कारणं, न कदापि सुखस्य। अयं दुःखमयः विशालः संसारः आत्मनः वास्तविकत्वेन आरोप्यते; अवास्तविकत्वेन तु क्षणेनैव नश्यति, यथा तमः अन्ध्येन। स्वकृतदुःखेन सः विलपति, यथा कपिः शृङ्गे बद्धौ मुक्तिं यतमानः। कल्पितसुखस्य एकः बिन्दुः शेषः, गौरवेण स्थितः, यथा गजो दिवः पतितं मधुबिन्दुं स्वादयन्। चित्तं क्षणमेकं वैराग्यं प्रति प्रवर्तते, क्षणमेकं सङ्गं प्रति, क्षणमेकं परिवर्तनं प्राप्नोति; बालवत् मूढकल्पना उत्थाय शमं यान्ति। मनीषिणः, मनः सम्यक् निर्मलम् अतीन्द्रियम् कृत्वा, परमं पदम् आप्तवन्तः; पुत्र, त्वम् अपि एवं कुरु। अस्य मनसः त्रिविधं शरीरम्—श्रेष्ठं, हीनं, मध्यमं—तमः, सत्त्वं, रज इति प्रसिद्धम्; एतानि एव जगत् स्थितेः कारणानि। तामसी कल्पना सर्वदा सहजभावेन प्रवर्तते; महतीं दुःखावस्थां प्राप्य, कृमिकिटादिस्थितिं गच्छति। सात्मिकी कल्पना धर्मज्ञाननिष्ठा, सायुज्यं प्राप्नोति, ऐश्वर्यं धारयति। राजसी कल्पना लौकिकव्यवहारे प्रवृत्ता, सन्तानदारासक्त्या जन्ममरणचक्रे स्थिता। किं तु, हे बुध, एतानि त्रयाणि परित्यज्य, आत्मनि विचारेण कल्पना परं पदं गच्छति। सर्वप्रकारदर्शनं त्यक्त्वा, मनसा मनः संयम्य, बाह्याभ्यन्तरविषयानां कल्पनायाः निरोधं कुरु। सहस्रवर्षाणि कठोरतपः कुर्वन् अपि, वा क्रीडया स्वदेहं शिलया चूर्णयन् अपि, अथवा समुद्रं प्रविशन्, वा पातालाग्निं, वा गभीरकन्दरं, शस्त्रशय्यां वा पतन्, शिवो वा गुरुः, विष्णुः, ब्रह्मा, वागीशः, लोकनाथो वा परानुग्रहसमन्वितः—सर्वत्र, पाताले, पृथिव्यां, स्वर्गे वा, कल्पनानिरोधात् अन्यः उपायः नास्ति। आदौ अनाद्यव्ययशुद्धानन्दे, आत्मबलात्, कल्पनानिरोधाय परमं यत्नं कुरु। सर्वं दृश्यते, पवित्र, कल्पनासूत्रे गृथितम्; तस्य सूत्रस्य छेदे, तानि दृश्यतरङ्गाणि कुत्र गच्छन्ति, न जानामि। यदसत्, सत्, सच्चासच्च, सर्वं केवलं कल्पनातः जायते, नान्यथा; यतः सत्-असत् अपि कल्पनाजन्यं, तर्हि किमत्र सत्यम् अस्ति? यद् यद् कल्प्यते, तत् तत् क्षणेन भवति; अतः, सत्यविद्, किञ्चिद् अपि न कल्पय। विगतकल्पनः, प्रवृत्त्यनुसारं विचर; कल्पनानाशे, चैतन्यं स्वशुद्धस्वरूपे प्रवर्तते, विषयातीतम्। अवास्तवत्वरूपेणोत्थाय, यदवास्तवम्, तत् दुःखमयं, व्यर्थं, स्वसदृशं जगत् व्याप्य स्थितम्। हे निष्पाप, दुःखहेतुकं किमर्थं कश्चित् व्रजेत्? पण्डिता दुःखरहितमेव वर्तन्ते, न तद्विपरीतम्। परमार्थं प्राप्य, कल्पनाजालं बलात् त्यक्त्वा, अद्वयस्थितिं विजानीहि, यत्र सर्वव्यापि सुखं, मनः सुप्तिसमये स्थितम्। पुत्रः पृच्छति—"पितः, किमिदं कल्पनारूपं, कथमुत्पद्यते, भगवन्? कथं वर्धते, कथं च समाप्तिं गच्छति?" सः प्रत्याह—"यद् चेतनायाः वस्तुनि प्रवृत्तिः, अनन्ते आत्मनि, सच्चिदात्मरूपे, सा कल्पनाङ्कुरः इति कथ्यते। अल्पसत्त्वे सति, सा सघनत्वं प्राप्नोति; मनः, आकाशमिव पूरयन्, स्थिरं जडत्वं गच्छति। यदा चैतन्यं वस्तु पृथगिव पश्यति, तदा अत्र कल्पना भवति, यथा बीजादङ्कुरः। कल्पनैव कल्पनाव्यापारः, सा स्वयमेव उदेति, स्वबलात् शीघ्रं वर्धते, दुःखमेव जनयति, न तु सुखम्। त्वं केवलं चिन्तामात्रः, यथा सागरः जलेन; कल्पनां विना तव संसारः नास्ति। संयोगादेव त्वं जातः, वास्तवतः व्यर्थम्; मृगतृष्णायाः चलनवत्, अवास्तवे वर्धसे। यथा पीतफलदर्शनात् कश्चन सुवर्णमिति मन्यते, एवं तव अन्तः अवास्तववृत्तिः स्वयमेव जायते। त्वं अवास्तवात् जातः, अवास्तवे वर्धसे; यदा तत्त्वज्ञानं जायते, तदा अवास्तवत्वात् लीयसे। 'अहं अयम्', 'मम अनुभवाः', 'सुखदुःखयुताः' इति व्यर्थं चिन्तयन्, त्वं अन्तः क्लिश्यसे। सत्यं, न त्वं कदापि जातः, न वा असि; असतः जन्म कुतः? व्यर्थं त्वं मोहग्रस्तः, स्वभावतः कल्पनावशः। कल्पनां मा कल्पय, न किञ्चित् अवस्थां पश्य; एवं ज्ञानेन, भवितव्यस्य निमित्तं, त्वं भवसि।