अयं संसारः निरन्तरं मोहमेव अनुसरति, मन्दचपलचेष्टायाः स्पन्दनानां च लोलतया, तरङ्गमालिकेव सदा प्रवहति। बाल्यं केवलं किञ्चिद्दिनमात्रं तिष्ठति, ततः यौवनस्य शोभा आगच्छति, अनन्तरं जरा; अपि च, शरीरमपि न तिष्ठति यथार्हम्, यथा काष्ठं बाह्यवस्तुषु। क्षणमेकं हर्षं प्राप्नोति, क्षणमेकं दुःखं, क्षणमेकं सौम्यतां—इति मनः सर्वत्र नटवत् विचरति। अस्मात् इतः तत्र, इतः तत्र, इतः तत्र—इति भाग्यं निःश्रमं सृष्टिं करोति, बालकस्य क्रीडावत्। एषः जगत्कर्ता सङ्गृह्णाति, सञ्चोदयति, उपभुङ्क्ते, विनाशयति, ताडयति, ग्रसते च; अत्र शतशः उदयापतनेन कर्माणि करोति। क्षणमेकस्मिन्नेव अन्यत्, दिने अन्यत्, प्राते अन्यत्—इत्यादि; भाग्यं मायायुक्तं न केनापि दृश्यते। यदद्य अस्ति, तन्न श्वः; यत् श्वः, तदद्य नास्ति; यत् कदाचित्, तदपि न अद्य; सर्वं पुनः पुनः परिवर्तते। अत्र दुःखानि सततं, सुखानि दुर्लभानि; दिनरात्रिवद्, तानि निरन्तरं जनस्य चक्रवत् परिवर्तन्ते। ये जन्ममृत्युवशाः, आगमनगमनशीलाः, तेषां दुःखानि वा सुखानि वा नित्यं न तिष्ठन्ति। पादात् पादमन्तरं, एषः पापः सर्वानपि आपदं नयति; स एव दुष्कृतस्य शेषरूपेण तिष्ठति, यथा कालरात्रेः छाया। त्रिषु लोकेषु सत्त्वानां परिणामोत्थाः फलनद्यः, सुखदुःखविपाकभेदाः, प्रतिदिनं कालवायुभिः संसारवृक्षशाखासु पतन्ति। एवं, यदा महन्मनः विवेकाग्निना दग्धं भवति, तदा भोगेषु स्पृहा न जायते, यथा मरीचिः सत्सरस्य न दृश्यते। प्रतिदिनं संसारचक्रस्य स्वादुः तिक्ततमो जायते, यथा निम्बवृक्षस्य स्वादु कालपरिपाकेन। हे राजन्, जनानां हृदये कठिनता वर्धते, सौजन्यं प्रतिदिनं क्षीयते, यथा कटुककरञ्जकाननम्। भूमौ सीमाः आकस्मात् सर्वतो विदीर्यन्ते, यथा शुष्कशिम्बीफलानि शब्देन विदार्यन्ते। राजानः अपि, राज्यैः भोगसमूहैः च युक्ताः, चिन्तया पूर्णाः; एकाकिनः चिन्तापल्लववर्जिता वृत्तिः श्रेयसी। मम उद्यानं न हर्षं जनयति, न वित्तं सुखं ददाति; न लाभे स्पृहा हर्षं ददाति—शान्तचित्तोऽहम्। संसारः अनित्यः, सुखरहितः, तृष्णा च दुःसहा; चपलचित्तेन कथं विश्रान्तिम् आप्नुयाम्? न मृत्युम् आह्वयामि, न जीवनम्; यथास्थितः, तथैव तिष्ठामि—वितृष्णः। किं राज्येन, किं भोगैः, किं वित्तेन, किं स्पृहा? एतत् सर्वं अहंकारवशात्, स च मम पतितः। पुनःपुनर्जन्मनां शृङ्खलायाम् इन्द्रियबन्धनानि दृढानि; ये तेषां विमोचनाय यतन्ते, ते एव साधवः। मम मनः लोके गर्वचपलैः जनैः दलितम्, यथा कोमलं पद्मं गजपदेन। महर्षे! यदि अद्य मनः सम्यग्ज्ञानैः नोपचीयते, कदा पुनः उपचारः स्यात्? विषं विषं न उच्यते; विषयवैरस्यं विषम्; विषयाः जन्मान्तरेषु हन्ति, विषं केवलं एकं शरीरम्। न सुखानि, न दुःखानि, न मित्राणि, न बान्धवाः, न जीवितं, न मृत्युः—मुनिस्य मनः न बध्नाति। हे भूतभव्यविदां श्रेष्ठ, ब्रह्मन्, शीघ्रं मां उपदिश, यथा दुःखभीतिश्रमवर्जितः मुनिवत् स्याम्। अज्ञानवनं संस्कारजालसम्बद्धं, दुःखकण्टकाकीर्णं, पतनापत्तिसंयुक्तं, भीषणरूपं च। मुने, अहम् अस्मि समर्थः संसारव्यवहारोत्थदुःखविषस्य तीव्रदाहं सहितुम्, यथा तीक्ष्णकुठारपीडनम्। एषा जनानां मोहवृत्तिः—'एष नास्ति, एष अस्ति'—इति, चपलमनः कम्पयति, यथा वातः रजःराशिम्। जीवनसङ्घातः तृष्णासूत्रेण गृथितः, चित्तप्रभास्फुटमुक्ताफलम्, मनसः अग्रणी सदा प्रकाशते। अहं संसारजालं, कालसर्पमालां, तृष्णां च, सिंह इव बद्धात्, विदारयिष्यामि। सद्विदां श्रेष्ठ, किञ्चित् ज्ञानदीपेन मम हृदयवनान्तरे तमो, चित्तान्धकारं च, शीघ्रं निवारय। महात्मन्, ये परममना, तान् दुःखानि न बाधन्ते; यथा तीक्ष्णमांसं शशाङ्ककिरणैः न क्षीयते, तथा आपदः तान् नाशयितुं न शक्नुवन्ति। जीवनं वातनुन्नपद्मगुच्छवत् दुर्बलं; सुखानि मेघमध्ये विद्युत्स्फुलिङ्गवत् क्षणस्थायिनि; यौवनं, स्नेहः, तृष्णातरङ्गाश्च चपलाः—इति ज्ञात्वा, अहं मनः पर्वतमुद्रावत् दृढं स्थिरं कृतवान् शान्तये। संसारं दुःखकूपे निमग्नं, आपद्भिः परिवृतं दृष्ट्वा, मम मनः चिन्तामलिने निमग्नम्। मम मनः मोहवशात् विचरति, चपलता जायते, अङ्गानि जर्जरवृक्षपत्रवत् कम्पन्ते। मम बुद्धिः परमसन्तोषसंगत्याभावात् विक्षिप्तः; अत्र, शून्यदेशे भयम् अनुभवति, यथा दुर्बलराजकुमारः। अन्तःकरणवृत्तयः संशयैः क्षिप्यन्ते, यथा मृगाः शून्यकूपेन विगलिताः। विवेकभूमेः पतितः, क्लेशे स्थितः, न शुभमार्गे, इन्द्रियाणि दृष्ट्यादीनि अन्धकूपपतितदीनवत्। चिन्ता न तिष्ठति, न यथेष्टं प्रवर्तते; प्राणपतिं अधिनिर्भरति, यथा अनिष्टगृहे प्रियतमा।