सुगन्धितशर्करासारदुग्धादिस्नातकपुष्करिण्यः, रत्नमणिमूलपद्माग्निसप्तसागरैः समलङ्कृताः, तत्र दृश्यन्ते। भूमौ अधः, आकाशे उर्ध्वं, धर्माधर्मधनवैभवानि तिष्ठन्ति; मानवदेवयक्षाणां विक्रयानिक्रयाः अपि तत्र सन्ति। अस्मिन्नेव लोके, अस्मिन्पुरी, कल्पनानाथः स्वविलासाय अद्भुतानि देहावरणानि निर्मितवान्। केचन देवसंख्यायाः नाम्ना उपरि स्थिताः, अन्ये मानवाः नागाः च अधः स्थापिताः। वातचालनात्, मांसमृत्तिकमयाः देहाः विचरन्ति; केचित् शुभ्रास्थिसारकाष्ठैः भूषिताः, त्वचया विविधान्युपलिप्ताः, श्लक्ष्णाः वा अशुद्धाः। केचित् दीर्घकालपर्यन्तं विनश्यन्ति, अन्ये शीघ्रं नष्टाः; तेषां आवरणानि दीप्तिमन्ति, कृष्णानि, पीतानि च। नवद्वारयुक्ताः—कर्णाक्षिनासादिभिः आरम्भः—नित्यं प्राणवायुसञ्चलनात् उष्णशीतत्वेन युक्ताः। कर्णनासामुखतालुवायुचक्रैः, बाहुपादप्रवेशद्वारैः, पञ्चेन्द्रियदीपैः युक्ताः। तेषु, मायाकल्पनाशक्त्या, हे विद्वन्, महानहङ्कारराक्षसाः निर्मिताः, परमप्रभायाः अपि भीषणाः। तेषु देहावरणेषु, तैः अहङ्कारराक्षसैः, सः अत्यधिकं मिथ्यावस्तुना क्रीडति, मिथ्यात्वात् उत्पन्नेन। यथा धान्ये मार्जारः, नलिके सर्पः, वंशे मुक्ताफलम्—तथा देहे 'अहं' भावः। दीपः यथा क्षणं प्रज्वलितः ततो विलीनः, तथा चिन्ताः देहगृहे उद्भूताः विलीनाः, समुद्रे तरङ्गवत्। अपि तदा अप्रसूतनगरी अपि तत्र दृश्यते, कल्पितवस्तु नगरीमध्ये सन्निविष्टम् इव यदा दृश्यते। केवलं कल्पनायाः निरोधेन तत् शीघ्रं स्वयमेव विनश्यति; उत्तमहिताय तस्य विनाशः उचितः, न तस्य स्थायित्वम्। केवलं स्वकल्पनात् एव तदुत्पद्यते, बालस्य राक्षसवत्, स्वयम् अनन्तदुःखं उपजनयति, सुखं कदापि न। अयं दुःखमयः विशालः विश्वः आत्मनः वस्तुनः प्रसारितः, अवस्तुनः क्षणेन विनश्यति, अन्धकारः अन्धतया इव। स्वदुःखकर्मणा, वानरः यथा पिण्डिकायां अण्डकौ लग्नौ विलपति, मुक्त्यै यत्नं करोति, तथा दुःखयुक्तः विलपति। कल्पितसुखबिन्दुः शिरः उत्तोल्य अस्ति, गजः यथा आकाशात् पतितं मधुबिन्दुं आस्वादयति। मनः क्षणं वैराग्यं प्राप्नोति, क्षणं सङ्गं, क्षणं परिवर्तनम्; बालः यथा, कल्पना उद्भवति विलीयते च। ये विद्वांसः, मनः निर्मलम् वस्तुनिराकृतम् कृत्वा, परमपदं प्राप्तवन्तः; पुत्र, त्वम् अपि तथा कुरु। मनसः त्रिविधं शरीरम्—श्रेष्ठम्, अधमम्, मध्यं—तमः, शुद्धिः, रजः इति प्रसिद्धम्; तानि जगत् स्थितेः कारणानि। तमःस्वरूपकल्पना सदा स्वाभाविकं कर्म करोति; अत्यन्तदुःखं पतित्वा, कृमिकिट्स्थानं याति। शुद्धिस्वरूपकल्पना धर्मज्ञाननिष्ठा, सान्निध्यं मुक्त्याः प्राप्तवती, राज्यं धारयति। रजःस्वरूपकल्पना व्यवहारनिष्ठा, सन्तानपतिसङ्गेन जन्ममृत्युप्रवाहे तिष्ठति। किन्तु, हे विद्वन्, एताः त्रिस्वरूपाः परित्यज्य, आत्मनि परीक्षायाम् कल्पना परमपदं प्राप्नोति। सर्ववस्तुनिषेधेन, मनसा मनः संयम्य, बाह्याभ्यन्तरवस्तुषु कल्पनायाः निरोधं कुरु। सहस्रवर्षाणि तपः कुर्वन्, वा क्रीडायां शिलया देहम् चूर्णयन्, वा समुद्रं प्रविशन्, वा अग्निं, वा गह्वरं, वा शस्त्रशय्यां पतन्, शिवार्थं, विष्णुवार्थं, ब्रह्मार्थं, वागीश्वरार्थं, लोकनाथं परमदया युक्तं उपासन्, अधः, भूमौ, स्वर्गे वा स्थितः, कल्पनायाः निरोधात् अन्यः उपायः नास्ति। अनादि, अविकारी, परमशुद्धसुखे, स्वबलात्, कल्पनायाः निरोधाय परमयत्नं कुरु। सर्ववस्तूनि, हे निष्पाप, कल्पनासूत्रे गृहीतानि; तस्य सूत्रस्य छेदे, तानि तरङ्गाणि कुत्र गच्छन्ति, न वेद्मि। मिथ्या, सत्, मिथ्यासत्—सर्वं केवलं कल्पनातः उत्पन्नम्, न अन्यथा; कल्पनातः सत्-मिथ्या उत्पन्ने, किम् सत्यम् इह अस्ति? यद् यद् कल्प्यते, तत् तत् क्षणेन भवति; अतः, तत्त्वज्ञ, किञ्चन न कल्पय। विकल्परहितः, यथासम्भवम् आचरतु; विकल्पे विलीनः, चेतना स्वस्य शुद्धस्वरूपे वस्तुनिरपेक्षे प्रवर्तते। मिथ्यात्वस्वरूपेण उद्भूतम्, मिथ्यात्वमेव अयं संसारः दुःखमयः, व्यर्थः, आत्मनः सदृशः प्रसारितः। हे निष्पाप, को दुःखवर्धकं आश्रयेत्? विद्वांसः दुःखरहितं एव इच्छन्ति, न तद्विपरीतम्। परमवस्तु प्राप्त्वा, विकल्पजालं बलात् त्यक्त्वा, अद्वैतस्थितिं सर्वत्रसुखमयीं, मनः सुप्तिस्थितिं, अनुभव। पुत्रः पृच्छति—पितः, विकल्पः कः, कथं उद्भवति, प्रभो? कथं वर्धते, कथं च समाप्तिम् उपैति? सः उत्तरयति—चैतन्यस्य वस्तुषु प्रवृत्तिः, अनन्ते आत्मनः वस्तुनि, यः शुद्धसत्तास्वरूपः, सः विकल्पाङ्कुरः इति प्रसिद्धः।