ततः एकदा पुत्रः पितरं प्रष्टवान्—“कस्मिन्स्थले सृष्टिः जायते? कस्य गन्तव्यं वर्तमानकाले? तव वचनानि द्वयोः विषये विरोधयुक्तानि सन्ति, मोहायैव भाषितानि इव।” पिता स्नेहेन उक्तवान्—“शृणु, पुत्र, यथार्थं तव कथयामि, यथा संसारचक्रस्य सारं अवगच्छेत्। एषः संसाररचना, असत्यात् उत्पन्ना, तुच्छरूपेण विस्तारिता, मया एवं वर्णिता। परमं आकाशात् उद्भवति; संकल्पः स्वयम्भूः उच्यते। सः स्वयमेव जायते, स्वयमेव लीयते। यदा सः उत्पन्नः, तदा सर्वं जगत् तस्य स्वरूपेण प्रकटते; तस्य लयकाले, तदपि नश्यति। ब्रह्मा, विष्णु, इन्द्र, रुद्रादयः तस्य अङ्गानि इव ज्ञायन्ते, यथा वृक्षस्य शाखाः, पर्वतस्य शिखराणि च। शून्ये आकाशे त्रैलोक्यनगरं तेन निर्मितम्, केवलं दृश्यानुपूर्व्यया सृजनकर्तृत्वं प्राप्तम्। अत्र एते लोकाः, चतुर्दश भुवनानि, वनानि, उपवनानि, क्रमशः उद्यानानि च विस्तारितानि। अत्र सह्य, मन्दर, मेरु इत्यादयः क्रीडाशिखराणि; शीतोष्णप्रभाः, चन्द्रसूर्यौ, द्वे दीपे—वायुः अग्निश्च—विद्येते। अत्र नदीः, सूर्यकिरणैः स्पन्दिततरङ्गशिखरवत् उच्चैः मुक्ताफलानि वहन्ति; तत्र सत्यमुक्तामालाः चलन्ति। अत्र शर्करारस, क्षीराद्यापूर्णानि सरांसि; रत्नानि, मणयः, कमलाङ्कुराः, पातालाग्निः, कमलानि, सप्तमहासागराः च सन्ति। अधो भूमौ, उपरि आकाशे—धर्मः, अधर्मः, धनम्, श्रीः च सन्ति; अत्र मानवदेवयक्षाणां विक्रयविक्रयः अस्ति। एषु एव लोकेषु, नगरेषु, कल्पनाधिपः स्वक्रीडायै अद्भुतानि देहावरणानि निर्मितवान्। केचित् देवनामधेयान् उपरि स्थिताः; अन्ये मानवाः, नागाः च अधः स्थापिताः। वायुमन्त्रेण सञ्चालितानि मांसमृत्तिकमयदेहानि विचरन्ति; केचित् श्वेतास्थिवृक्षदण्डयुक्तानि, तन्तुना बहुधा लेपितानि, श्लक्ष्णानि वा अशुद्धानि। केचित् दीर्घकाले विनश्यन्ति, केचित् शीघ्रं नश्यन्ति; तेषां आवरणानि दीप्त, कृष्ण, पाण्डुरवर्णानि रचितानि। नवद्वारयुक्तानि—कर्ण, नेत्र, नासिकाद्यादिभिः—सदा प्राणवायुगतचेष्टया उष्णशीतत्वं प्राप्नुवन्ति। वातविवरसमूहैः—कर्ण, नासिका, मुख, तालु—सुसज्जितानि, भुजाद्यङ्गानि मार्गरूपाणि, पञ्चदीपानि इन्द्रियाणि च। एतेषु, मायासंकल्पशक्त्या, हे बुद्धिमन्, अहङ्कारराक्षसाः महान्तः निर्मिताः, ये परमप्रभायाः अपि भीषणाः। एषु देहावरणेषु, तैः अहङ्कारराक्षसैः, असत्यात् उत्पन्नेन असत्येन अतीव क्रीडति। यथा धान्ये मार्जारः, नलिके सर्पः, वंशे मुक्ताफलम्—एवं देहे 'अहं' भावः। दीपः यथा क्षणं दीप्त्वा शान्तः भवति, तथा चिन्ताः देहगृहे उत्पन्नाः शान्ताः भवन्ति, यथा समुद्रे तरङ्गाः। अपि तदा अपि अप्रसूतनगरं दृश्यते, यदा कल्पितवस्तु नगरमिव वर्तमानं प्रत्यक्षीकृतं भवति। कल्पनायाः निरोधमात्रेण तत् शीघ्रं स्वयमेव लीयते; आत्महिताय तस्य नाशः उचितः, न तु स्थायित्वम्। एषः केवलं स्वकल्पनात् उत्पन्नः, बालराक्षसस्य इव, अनन्तदुःखं स्वयम् आवहति, न तु सुखम्। एषः दुःखमयः विश्वविस्तारः आत्मवास्तवेन प्रक्षिप्तः; असत्येन क्षणमात्रेण विनष्टः, यथा अन्धकारः अन्धत्वेन। स्वदुःखकर्मणा सः विलपति, यथा कपिः शलाकायां लिङ्गग्राह्यः मुक्तुमुद्यमः। कल्पितसुखबिन्दुः शेषः, ग्रीवा उत्तोल्य, यथा गजः आकस्मिकं दिव्यं मधुबिन्दुं आस्वादयन्। मनः स्वं क्षणं वैराग्ये, क्षणं संयोगे, क्षणं परिवर्तनं प्राप्नोति; बालः इव, कल्पना उत्पन्ना लीनाश्च। ये बुद्धिमन्तः, मनः सर्वविषयरहितं विशुद्धं कृत्वा, परमान्तं प्राप्तवन्तः; पुत्र, त्वमपि तथा कुरु। एषः मनः त्रिविधं शरीरं धारयति—श्रेष्ठं, अधमं, मध्यमं—तमः, शुद्धि, रजः इति प्रसिद्धानि; एतानि लोकस्थितेः कारणानि। तमोमयी कल्पना सदा स्वाभाविकं कर्म करोति; तीव्रदुःखं प्राप्त्वा कृमिवत् पतति। शुद्धिमयी कल्पना धर्मज्ञाननिष्ठा; सैव मुक्तिसमीपं प्राप्त्वा अधिपत्यं धारयति। रजःस्वभावा कल्पना व्यवहारनिष्ठा; जन्ममृत्युप्रवाहे स्थित्वा पुत्रपतिसंयुक्ता। किन्तु, हे बुद्धिमन्, एतानि त्रिविधरूपाणि त्यक्त्वा, आत्मनि विचारे कल्पना परमान्तं प्राप्नोति। सर्वविषयान् परित्यज्य, मनसा मनः संयम्य, बाह्याभ्यन्तरवस्तुषु कल्पनायाः निरोधं कुरु। यद्यपि सहस्रवर्षं कठोरं तपः करोति, वा क्रीडायां शिलया देहं चूर्णयति, अथवा समुद्रं, पातालाग्निं, गह्वरं, शस्त्रशय्यां वा प्रविशति, शिवो गुरुः, विष्णुः, ब्रह्मा, वागीशः, लोकनाथः वा परमदया सम्पन्नः, अधः, भूमौ, दिवि वा स्थितः, तव अन्यः उपायः नास्ति, कल्पनानिरोधात्। एवं स्नेहपूर्वकं पिता पुत्रं संसारस्य तत्त्वं, देहस्य कल्पितमूलं, मनसः त्रिविधस्वरूपं, तथा कल्पनानिरोधस्य परमोपायत्वं यथाक्रमं प्रकटयामास।