सः त्रिभिः शरीरेषु तेषां मध्ये तैः यक्षैः सह वसति, हे पुत्र, क्रीडायाम् आनन्दं प्राप्य शीघ्रं पुनः निर्गच्छति। कदाचित् अस्य चित्ते चञ्चलत्वे सति, 'किञ्चिद् अप्रसूतां पुरीं गच्छेयम्' इति निश्चला इच्छा जायते। तदा सः, भूतग्रहग्रस्त इव, बलात् प्रेरितः उत्थाय धावति, तां पुरीं प्राप्नोति, सा पुरी गन्धर्वनिर्मिता इव दृश्यते। कदाचित् मन्दचित्तः सः, 'विनाशं गच्छेयम्' इति इच्छति, तेन क्षणेन विनश्यति। पुनः सः शीघ्रं उदेति, जलात् महातरङ्ग इव, उत्साहेन कर्म करोति, ततो मन्दताम् आरभते। स्वकृतैः कर्मभिः कदाचित् सः क्लिश्यति, 'किं करिष्यामि? मूढः अस्मि, दुःखितः अस्मि' इति विलपन् शोचति। कदाचित् हर्षः जायते, स्वयमेव वृद्धिं गच्छति, यथा नदी वर्षाकाले प्रफुल्लता प्राप्नोति। सः पिबति, क्रीडति, चरति, प्रसारयति, कम्पते, प्रकाशते, अपि च न प्रकाशते—एषः तेजस्वी, हे पुत्र, महाश्रियः, भूमेः नृपतिरिव, जलपतिं वातः यथा स्पृशति, तथा चेष्टितः। ततः जम्बूद्वीपे महारात्रौ पुत्रः पितरं पप्रच्छ, यः कदम्बशाखाग्रे उपविष्टः, विशुद्धहृदयः आसीत्। 'कः अयं स्वयम्भूः इति प्रसिद्धः, हे पितः, राजसु उत्तमवपुः? च किम् एतत् मया उक्तम्? तत्त्वेन मे कथय।' 'क्व सृष्टिः भविष्यति? क्व चास्य वर्तमानं गन्तव्यम्? तव वचनं द्वयोरपि विपरीतम्, मोहाय उक्तम् इति मन्ये।' पिता उवाच—'शृणु पुत्र, यथार्थं वक्ष्यामि, यथा संसारचक्रस्य सारः त्वया ज्ञातव्यः। एषः संसारव्यवस्थाप्रपञ्चः असत्यात् उत्पन्नः, असारः इति मया वर्णितः। परमात्मा आकाशात् उत्पद्यते; संकल्पः एव स्वयम्भूः इत्युच्यते। सः स्वयमेव जायते, स्वयमेव लीयते। एतद् अखिलं जगत् तस्य एव रूपेण दृश्यते; तस्य उत्पत्तौ जायते, तस्य नाशे नश्यति। ब्रह्मा, विष्णुः, इन्द्रः, रुद्रः, अन्ये च तस्याङ्गानि—यथा वृक्षस्य शाखाः, पर्वतस्य शिखराणि। शून्ये आकाशे एषा त्रिलोकपुरी तेन निर्मिता, केवलं दृश्यक्रमेण सृष्टिकर्तृत्वं प्राप्नोति। अत्र एते लोकाः, चतुर्दश भुवनानि, वनानि, उपवनानि, उद्यानानां श्रृङ्खला व्याप्य स्थितानि। अत्र क्रीडाशिखराणि—सह्य, मन्दर, मेरु—विद्यन्ते; अत्र शीतोष्णदीप्तयः—चन्द्रसूर्यौ, दीपद्वयं—वाय्वग्नि च। अत्र नद्यः मुक्ताफलानि वहन्ति, याः सूर्यकिरणैः चलिततरङ्गशिखराणि इव उच्चानि वहन्ति, तत्र मुक्ताफलमालाः अपि सन्ति। अत्र इक्षुरस, दुग्धाद्याप्लुतसरोवराणि, रत्नानि, मणयः, कमलाङ्कुराः, वडवानलः, पद्मानि, सप्त सागराः च सन्ति। अधः भूमौ, उपरि आकाशे—धर्मः, अधर्मः, धनम्, श्रीः च; अत्र मानवदेवयक्षाणां विक्रयविक्रयः अपि दृश्यते। अस्मिन्नेव लोके, अस्मिन्नेव पुर्यां, कल्पनापतिः स्वक्रीडायै अद्भुतानि देहावरणानि निर्मितवान्। केचन देवसंज्ञकाः उपरि स्थापिताः, अन्ये मनुष्याः, नागाः च अधस्तात् स्थिताः। वातयन्त्रेण प्रेरितानि एतानि मांसमृदादीनि शरीराणि सञ्चरन्ति; केचन श्वेतास्थिसमलङ्कृतानि, काष्ठानि, चर्मणा विविधानि, श्लक्ष्णानि अथवा मलिनानि लिप्तानि। केचन चिरकालात् नश्यन्ति, केचन शीघ्रं विनश्यन्ति; तेषां वासांसि दीप्तिमन्ति, कृष्णानि, पाण्डुराणि च सन्ति। नवद्वारयुक्तानि, श्रोत्रचक्षुर्नासिकाद्यादीनि, नित्यगच्छता प्राणवायुना शीतोष्णानि भवन्ति। श्रोत्रनासिकास्यताल्वाद्यवायुविवरसमूहैः, हस्तपादाद्यङ्गैः मार्गैः, पञ्चेन्द्रियदीपैः च युक्तानि। एषु, मायाकल्पनाशक्त्या, हे बुध, अहंकारराक्षसाः महान्तः निर्मीयन्ते, ये परं ज्योतिरपि भयङ्कराः। एतेषु देहावरणेषु, तैः अहंकारराक्षसैः सह, सः असत्यात् उत्पन्नेन अतिव्याप्तं क्रीडति। यथा धान्यगृहे मार्जारः, वर्तिकायां सर्पः, वेणौ मुक्ताफलम् इति, एवं देहे अहंभावः। यथा दीपः क्षणमुत्थाय नश्यति, तथा चिन्ताः देहगृहे समुद्रतरङ्गवत् उत्पद्य विनश्यन्ति। अप्रसूतापि पुरी तस्मिन्काले दृश्यते, यदा कल्पितं वस्तु वर्तमानापि पुर्यां दृश्यते। केवलं कल्पनास्तम्भनात् सा शीघ्रं स्वयमेव विनश्यति; आत्महिताय तस्य नाशः उचितः, न तु स्थितिः। सा केवलं स्वकल्पनात् जायते, बालस्य भूतवत्, स्वयमेव अनन्तदुःखप्रदा, न कदापि सुखदायिनी। एषः दुःखसमुद्रः आत्मतत्त्वेन प्रतिबिम्बितः, असत्येन क्षणेन नश्यति, अन्धकार इव अन्धतया। स्वक्लेशकर्मणा सः विलपति, यथा वानरः यः स्थाणौ लिङ्गयुगलं बद्ध्वा मोक्तुमिच्छति। कल्पितसुखबिन्दुः शिरः उन्नमयन् तिष्ठति, यथा हस्ती आकस्मिकं मधुबिन्दुं पतितं स्वादयति। मनः क्षणं वैराग्यं गच्छति, क्षणं रागं, क्षणं विकारम्; बालवत् मूढकल्पना उत्पद्य विनश्यति। ये बुधाः, एतत् मनः सम्यक् निर्मलम् अकर्तृकं कृत्वा, परं पदं प्राप्तवन्तः; त्वं अपि एवं कुरु, हे पुत्र।