शृणु, महाबुद्धे! एकदा अहं सप्तर्षिमण्डलस्य व्योम्नः कुटिलात् निर्विश्य, रात्रौ दाशूरवृक्षस्य शिखरे विस्तीर्णे देशे समुपागच्छम्। तत्र वनस्य काष्ठकुहरे मृदुलं मधुकण्ठनिस्वनसदृशं किञ्चिद्वाणीं शुश्रावम्। सा वाणी माम् उक्तवती—“बुद्धिसुत! अतीव विचित्रं किञ्चिदाख्यानं ते कथयामि, यदेतस्य विषयस्य अद्भुतमस्ति। त्रैलोक्यविख्यातः पराक्रमसम्पन्नः स्वोथ्थ इति नाम राजा विद्यते, यः समृद्धः सर्वं जगदधिजिगीषुः। तस्याज्ञां सर्वेषु लोकेषु नायकाः मणिमौलिमिव शिरसि कृताः श्रद्धया वहन्ति। स राजा साहसविलासेषु रमते, तस्य महात्मनः त्रिषु लोकेषु कश्चन निग्रहीतुं न शशाक। सागरतरङ्गानिव तस्य सहस्राणि कर्माणि, सुखदुःखप्रदायिनि, न गणयितुं शक्यन्ते। तस्य बलं सर्वबलाधिकं, न कदापि शस्त्रैः शरैः वह्निना वा पराजितम्, यथा व्योम्नः गृहीतुं न शक्यते। इन्द्रोपेन्द्रहरादयः अपि तस्य विश्वरङ्गविलासस्य किंचित् अनुकरणं न कुर्वन्ति। तस्य त्रयः देहाः, दीर्घबाहवः, दिशः वहन्तः, श्रेष्ठाधममध्यमभेदेन स्थिताः। स व्योम्नि जातः, तत्रैव त्रिदेहः स्थितवान्, शब्दवायुपक्षिणां यथा। तत्रैव अनन्ते व्योम्नि सः नगरीं निर्मितवान्, या चतुर्दशमहापथाभिः त्रिभिर्विभागैः च शोभिता। सा नगरी वनमालाभिः, उद्यानैः, क्रीडाशिखरैः, मुक्तासूत्रैः, सप्तसरोवरैः च भूषिता। शीतोष्णदीपद्वयेन दीप्तिमती, ऊर्ध्वाधःगमिपथैः व्यापृता, व्यापारीजनसमाकुला च। तस्यां नगरे महत्या राजा रम्याः सुरक्षिताः च जनसमूहान् सृजति। केचित् उपरि, केचित् अधः, केचित् मध्ये स्थाप्यन्ते; केचित् शनैः क्षीयन्ते, केचित् शीघ्रं विनश्यन्ति। सा नगरी अन्धकारावरणेन छन्ना, नवद्वारयुक्ता, शक्तिवातैः समाहता, अनेकवातायनसम्पन्ना च। पञ्चदीपैः प्रकाशिता, श्वेतदण्डत्रयावलम्बिता, स्निग्धमृदुलतलसम्पन्ना, बहुविपणिसंकुला च। तत्र राजा मायया भीमदर्शनान् यक्षान् रक्षःरूपेण सृष्टवान्। तदा स राजा, पञ्जरतरङ्गचलेन, पक्षिवद् विविधक्रीडासु रमते। स त्रिदेहः तेषां मध्ये तैः यक्षैः सह वसन् क्रीडया रमते, शीघ्रं पुनः निर्गच्छति। कदाचित् अस्य चित्तं चञ्चलं स्यात्—‘अन्यां काञ्चिदकृतां पुरीं गच्छेयम्’—इति तस्य निश्चलः संकल्पः जायते। स भूतग्रहगृहीतः इव, बलात् प्रेरितः, उत्थाय धावति, गन्धर्वनिर्मितामिव तां पुरीं प्राप्नोति। कदाचित् तस्य चित्ते मन्द्यम् उपजायते—‘विनाशं गच्छेयम्’—इति, ततः स तत्क्षणाद् विनश्यति। पुनश्च शीघ्रं उत्पत्य, महातरङ्ग इव, उत्साहेन कर्म करोति, ततो मन्द्येन पुनरारभते। स्वकृतैः कदाचित् दुःखितः सः—‘किं करिष्यामि? अहं मूढः, दुःखितोऽस्मि’—इति विलपति। कदाचित् हर्षः जायते, स एव वृद्धिं गच्छति, यथा वर्षकाले नदी मुदिता स्यात्। सः पिबति, क्रीडति, सञ्चरति, प्रसारयति, कम्पते, दीप्तिमान् भवति, अद्यापि न दीप्तिमान् भवति—एषः तेजस्वी, महाश्रियम् इव, भूमिपतिरिव, वातेन सञ्चालितः जलाधिपतिरिव। एतस्मिन्नन्तरे, जम्बूद्वीपे महत्यां रात्रौ, पुत्रः कदम्बशाखाग्रे निषण्णं शुद्धहृदयं पितरं पप्रच्छ। “कः अयं स्वयम्भूः, राजसु उत्तमवपुः, पितः? किमिदं मया श्रुतम्? तत्त्वेन मे वक्तुमर्हसि। सृष्टिः कुत्र भविष्यति? अधुना गमनं कुत्र? तव वचनं उभयतो विरुद्धं, मोहाय एव उक्तम्।” ततः पिता उवाच—“शृणु, वत्स! यथार्थतया ते प्रवक्ष्यामि, यथा संसारचक्रस्य सारः ज्ञायते। एषः संसारविन्यासः असत्यात् उत्पन्नः, असारत्वेन विस्तारितः, मया एवमुक्तः। परमं व्योम्नः उत्पद्यते; संकल्पः स्वयम्भूः इति कथ्यते, सः स्वयमेव जायते, स्वयमेव लीयते। एतद्रूपं सर्वं जगत् तस्यैव रूपेण दृश्यते; तस्य जन्मनि, जगतोऽपि जन्म; तस्य लये, जगतोऽपि लयः। ब्रह्मा, विष्णु, इन्द्र, रुद्रादयः तस्य अङ्गानि, यथा वृक्षस्य शाखाः, पर्वतस्य शिखराणि। शून्ये व्योम्नि एषा त्रिलोक्यपुरी तेन निर्मिता, सृष्टिक्रममात्रेण सः कर्तृत्वं प्राप्नोति। अत्रैव लोकाः, चतुर्दशभुवनानि, वनानि, उपवनानि, उद्यानानुक्रमश्च विस्तारिताः। अत्रैव क्रीडाशिखराणि—सह्य, मन्दर, मेरु—तत्रैव शीतोष्णदीप्तयः, चन्द्रसूर्यौ, वात्यग्निद्वीपौ च। अत्रैव नद्यः मुक्ताफलानि वहन्ति, ऊर्ध्वमुत्थिततरङ्गशृङ्गाणि, सूर्यकिरणैः चलितानि, मुक्तामालाविलासश्च दृश्यते।” एवं महात्मनः स्वोथ्थराज्ञः अद्भुतक्रीडायाः, त्रिलोकीविन्यासस्य, तस्य यथार्थस्वरूपस्य च दिव्यं चरितं श्रुत्वा, पुत्रः पितरं प्रणम्य तत्त्वं ज्ञातुम् इच्छति, पिताश्च तं संसारस्य परमं रहस्यं उपदिशति।