तदा तस्य आवरणानि विलीनानि, संस्कारदोषाः अपगतानि च, स महर्षिः सर्वमलरहितः तस्मिन पत्रे स्थितवान्। कदाचित् तस्मिन एव तस्य पुरतः लतायाम् सः विस्तीर्णनेत्रां वनदेवीं पुष्पवस्त्रविलासिनीं अपश्यत्। तस्या मुखं रमणीयरमणीमिव, नेत्रे मदान्धतया चलन्ती, नीलपद्मगन्धयुक्ते, अतिशयमनोहरम्। स महर्षिः तां निष्कलङ्कवपुषं नम्रवदनां कुक्कुटः पुष्पलतां यथा सम्बोधितवान्। ‘‘काऽसि त्वं पद्मनयने, या प्रेम्णा हृदयमुत्कम्पितम्? किमर्थं त्वं पुष्पशोभिता, एषा लता सखीव तिष्ठसि?’’ इति सः अपृच्छत्। एवं सम्बोधितवती सा मृगनयना, गौरवर्णा, स्तनयुग्मयुक्ता युवती, महर्षये आकर्षकं निष्कलङ्कं वचनम् उवाच। ‘‘यद् दुर्लभं लोके काम्यं तत् सर्वं महात्मनाम् अभिलाषात् शीघ्रं लभ्यते। अहं लतानिकेतनेऽस्मिन वनदेवी, तव आगमनात् शोभिता, लतानां क्रीडायां स्थितास्मि। चैत्रमासस्य शुक्लपक्षे त्रयोदश्यां कामोत्सवे नन्दनवनस्य वनदेवीसंघः अभवत्। हर्षपूर्णपुष्पैः, भ्रमरगुञ्जनैः, कुक्कुटमधुमक्षिकाभिः शोभिता, तत्र अहं त्रीणां लोकानां रमणीसंघे आगता। तत्र कामोत्सवे मम सख्यः दृष्टाः—काचित् पुत्रयुक्ता, काचित् पुत्ररहिताः; अहं पुत्ररहिताऽस्मि, अतः दुःखिता अभवम्। त्वं सर्वकामद्रुमः, सर्वार्थिनां फलदः, इह स्थितः; कथं अहं पुत्ररहिताऽस्मि, निर्बलवत् शोकिता?’’ इति सा उवाच। ‘‘पुत्रं मे देहि, भगवन्; न चेत् इह अग्नौ देहं समर्पयिष्यामि, पुत्रशोकनिवारणाय होमं करिष्यामि।’’ इति सा प्रार्थयन्ती। ततः स महर्षिः, तस्याः वचनेन प्रसन्नः, हस्ते स्थितं पुष्पं दत्त्वा, ‘‘गच्छ सुकेशिनी; मासे एकस्मिन् ते पुत्रः उत्पद्यते, पूज्यः, सुनेत्रः, यथा लता पुष्पं जनयति।’’ इति उवाच। ‘‘स तु मृत्युदोषयुक्तः भविष्यति, यतः कठिनेन प्रार्थितः; अतः स दुर्लभः, अज्ञः च भविष्यति।’’ इति उक्त्वा, स महर्षिः तां हर्षयुक्तवदनां युवतीं विससर्ज। सा स्वगृहं प्रत्यगच्छत्, स च आत्मन्येव स्थितवान्; कालः ऋतुभिः वर्षैः च शनैः गच्छन्। दीर्घकालेन तस्याः पद्मनयना युवती, द्वादशवर्षपर्यन्तं पुत्रं महर्षये आनयत्। प्रणम्य महर्षेः समीपं उपविश्य, चन्द्रवदनया, मृदुवचनैः आम्रवृक्षं यथा भ्रमरः सम्बोधितवान्। ‘‘भगवन्, एषः कुलीनः पुत्रः, मया पालितः; सर्वकला-कुशलः कथ्यते। भगवन्, केवलं ज्ञानं न दत्तम्, यद् शुभं ज्ञानं, येन संसारचक्रे पुनः न क्लिष्यते। गुरो, कृपया तं ज्ञानं अधुनैव दयया द teach; कः सुतं कुलोत्पन्नं अज्ञानं स्थापयेत्?’’ इति सा उवाच। तस्याः एवं वदन्त्याः महर्षिः ‘‘सुतं तव, सुमध्ये, इह मम शिष्यं स्थापय, ततः त्वं गच्छ’’ इति उक्त्वा तां विससर्ज। तस्या निर्गते, स पुत्रः पितरं यथा शिष्यः स्थितः, अरुणः सूर्यं यथा। ततः महर्षिः विविधैः शब्दैः, दीर्घकालं, दुर्लभं ज्ञानं तस्मै उपदिष्टवान्। शतशः आख्यायिकाभिः, दृष्टान्तैः, इतिहासैः, वेद-वेदान्तनिष्कर्षैः, सः सदा शान्तया, विस्तृतया वाक्यशृंखलया, ज्ञानं दृढं बुद्धिमन्तां मनसि स्थापयन् उपदिष्टवान्। स्वानुभवबलात्, सारपूर्णैः युक्तवाक्यैः, महर्षिः तं पुत्रं मेघः व्योम्नि मयूरं यथा उपदिष्टवान्। कदाचित् अहम् अपि तस्मिन पथे गच्छन्, अदृश्यः, आकाशमार्गे चरन्, कैलासात् प्रवाहिनीं नदीं स्नानाय आगच्छम्। सप्तर्षिमण्डलस्य गर्तात् आकाशे, रात्रौ, दाशूरवृक्षस्य शिखरे, विस्तीर्णे स्थले आगच्छम्। तत्र वनस्य वृक्षगर्तात् मधुकर्णिका यथा पद्मकोषे गुंजरति, मन्दं शब्दं श्रोतुम् आरभे। ‘‘शृणु, महाबुद्धे, अद्भुतं वृत्तान्तं तव विषयं वर्णयिष्यामि, चमत्कारपूर्णकथा।’’ इति उक्तम्। त्रैलोक्यविख्यातवीर्यः राजा अस्ति, नाम्ना स्वोत्तः, समृद्धः, सर्वजगत् विजेतुं समर्थः। सर्वे अधिपतयः तस्य आज्ञां मस्तकस्थरत्नमिव पूजयन्ति। सः साहसिककर्मणि, विचित्रविलासे रमते, त्रिलोक्ये कश्चन तं न विजित्य अस्ति। सः सहस्राणि कर्माणि आरभते, हर्षदुःखदायकानि, तानि गणनीयानि न सन्ति, समुद्रतरंगाः इव। तस्य बलं सर्वबलात् अधिकं, अस्त्रशस्त्राग्निभिः न विजितम्, यथा आकाशं हस्तेन न गृह्यते। इन्द्रः, उपेन्द्रः, हरः अपि तस्य सृष्टिविलासं अनुकरणं न कुर्वन्ति, किंचित् अपि न। तस्य त्रयो देहाः, दीर्घबाहवः, दिशः धारयितुं समर्थाः, लोकान् आकर्षन्तः, उत्तम, अधम, मध्यम इति विशिष्टाः।