शस्यशालिनः चन्दनवनैः च चिह्निताः, श्वेतवस्त्रैः हिममेघैः च शिखराणि आवृतानि तानि गिरिश्रृङ्गाणि आसन्। तानि सागरजलस्य नूतनाभरणस्य प्रतिबिम्बवत्, विपुलतरुवनैः सुसज्जितानि, लोकस्य गुह्यगृहाणि इव बभूवुः। तानि वसन्तवारिणा धौतवस्त्रधराणि, सूर्यकान्तिसौरभ्यैः अलङ्कृतानि, नानापुष्पशोभितानि, चन्द्रप्रभास्निग्धचन्दनलेपनानि च आसन्। तत्र कश्चन महर्षिः, व्योम्नि लतानलेपपत्रे विशालस्मिन् उपविष्टः, वनलतानदीप्रवाहैः च सुषम्य वायुभिः परिवृतः, त्रैलोक्यस्त्रियः सुमनसः सततम् अलङ्कृतदिक् सन्तः हृष्टः निरीक्ष्य तिष्ठति स्म। तस्मात् कालात्, सः तत्र तपस्विनां तपोवनमध्ये "कदम्बदाशूर" इति प्रसिद्धः अभवत्, यः तीव्रतपसा स्थितधीरः वीरः आसीत्। सः तत्र लतानलेपपत्रे उपविश्य, किञ्चित्कालं दिशः निरीक्ष्य, ततः सर्वदिक् मनः निवर्त्य पद्मासनं दृढतया आस्थितवान्। सः परमार्थं अजानन्, केवलं कर्मनिष्ठः, फलार्पणचित्तः, यज्ञं अकरोत्। सः वनवासः, व्योम्नि लतानलेपपत्रे उपविश्य, सर्वान्यज्ञक्रियाः मनसा एव क्रमशः अकरोत्। तत्र दशवर्षाणि, सः गोऽश्वमनुष्ययज्ञादिभिः देवतान् मनसा एव पूजयामास, विपुलं दानं दत्त्वा। कालक्रमेण तस्य चित्तं विशुद्धं जातम्, आत्मकृपया उत्पन्नं ज्ञानं बलात् अन्तः प्रविवेश। तदा तस्य आवरणानि विलीनानि, वासनादोषाः पतिताः, सः मुनिः सर्वमलशून्यः, तस्मिन्नेव पत्रे स्थितवान्। एकदा, तस्यैव लतायाः पुरतः, सः वनदेवीं अपश्यत्—विशाललोचनां, पुष्पविलोलवस्त्रां। तस्या मुखं प्रियायाः मुखवत्, मदविह्वलनेत्रं, नीलोत्पलसुगन्धि, अत्यन्तमनोहरं च। तं मुनिं सा निष्कलङ्कवपुषा, नम्राननया, कुसुमितलताम् इव कूजती कोकिलेव, सः सम्बोधितवान्। "काऽसि त्वं, कमललोचने, या प्रेम्णा स्पृश्यसे? कुसुमैः अलङ्कृता, किमर्थं अस्यां लतायां स्वसखीमिव वससि?" इति सः पप्रच्छ। तदा सा मृगशावाक्षी, गौराङ्गी, पूर्णस्तनी, मुनिम् इमं मनोहराणि निश्छलानि च वचनानि उवाच— "यद् दुर्लभं लोके काम्यते, तत् सर्वं महतां प्रार्थनया शीघ्रं लभ्यते। अहं अस्य लतानिकुञ्जस्य वनदेवी, त्वया ब्रह्मन् अलङ्कृता, लीलालतानिकुञ्जे वसामि। चैत्रशुक्लत्रयोदश्यां मदनोत्सवे, नन्दनवनमध्ये वनदेवीसङ्गमः अभवत्। तत्र प्रमदासङ्गमाय, पुष्पहर्षेण, भ्रमरगुञ्जितेन, कोकिलमधुपविभूषिता, अहम् आगता, भगवन्, त्रैलोक्यसुन्दरीणां सभायाम्। तत्र मदनोत्सवे, सर्वाः सख्यः दृष्टाः—काचिदपि सुतयुक्ता, काचिदपि सुतवर्जिता; अहं तु सुतहीना इति दुःखिताभवम्। त्वं हि सर्वकामद्रुमः, अत्र स्थितः, कथं अहं भगवन्, अनाथेव सुतहीना शोक्या स्याम्? तस्मात्, पुत्रं दत्तुम् अर्हसि; नो चेत्, अत्रैव अग्नौ शरीरं जुह्वामि, सुतशोकदाहं शमयितुम्।" एवं उक्त्वा, सा तन्वी मुनिना कृपया स्मितपूर्वकं हस्तस्थं पुष्पं दत्त्वा, सः उवाच—"गच्छ सुललिते; मासमात्रेण त्वं पूज्यपुत्रं कनकाक्षं जनयसि, लता इव सुमनः सृजति।" परन्तु, "दुर्लभेन त्वया याचितः, सः मृत्युपङ्किलः भविष्यति; तस्मात्, सः मूढः, दुर्लभः च।" इति उक्त्वा, मुनिः तां प्रसन्नवदनाम् इच्छां निवेदयन्तीं विससर्ज। सा स्वगृहं प्रत्यगच्छत्, सः तु स्वयमेव स्थितवान्; कालः च शनैः ऋतुपरिवर्तनेन युगपर्यन्तं व्यतीयाय। ततः चिरात्, सा कमललोचना स्त्री द्वादशवर्षसमाप्त्यन्ते पुत्रं मुनये अनयत्। सः प्रणम्य, चन्द्रवदनया, मुनिं पुरतः उपविश्य, मृदुवचनैः आम्रतरुं प्रति भृङ्गेव उवाच— "भगवन्, अयं कुलीनः कुमारः अस्माकं पुत्रः, मया पालितः; सर्वकलेषु निपुणः कथ्यते। भगवन्, केवलं ज्ञानं न दत्तम्, यत् शुभं ज्ञानं येन पुनः संसारचक्रे न बाध्यते। प्रभो, कृपया तस्मै ज्ञानं प्रददातु; कः हि सुतं सन्मते जातं अज्ञानस्थं स्थापयेत्?" एवं उक्तायै, मुनिः उवाच—"सौम्ये, पुत्रं मम शिष्यं अत्रैव स्थापयित्वा गच्छ," इति तां विससर्ज। सा गता, सः तत्रैव शिष्यवत् पिता इव, अरुणः सूर्यं प्रति इव, नियमेन स्थितवान्। ततः दीर्घकालं, नानारूपैः शब्दैः, दुर्लभं ज्ञानं सः पुत्रं उपदिष्टवान्। शतानि कथानां, दृष्टानां कल्पितानां च दृष्टान्तैः, इतिहासैः वेदवेदान्तनिष्कर्षैः च, सः सदा शान्तया विस्तृतवार्तया, प्रबुद्धचित्तेषु दृढं साक्षात्कारं दत्तवान्। स्वानुभवबलात्, सारपूर्णैः युक्तियुक्तैः वाक्यैः, महर्षिः मेघः व्योम्नि मयूरम् इव, पुत्रं प्रबोधितवान्। एकदा, अहम् अपि तेनैव मार्गेण, अदृश्यः, व्योमार्गेण गच्छन्, कैलासात् प्रवहन्तीं नदीं स्नानाय प्राप्तवान्।