तदा तस्य रूपं धूलिधूसरं द्वितीयशङ्करस्येव बभूव, फलकदम्बच्छायया सर्वान् ऋषीन् संत्रासयन्निव शङ्करवत् प्रकटितम्। तस्य शाखाः सघनपर्णमण्डलाः स्वाभाविकभित्तिवद् आसन्, पुष्पभारितलताः मण्डपमिव निर्मिमुः; पक्षिसमूहैः समाकीर्णः स कदम्बवृक्षः नभःपुरमिव बभासे। स तदा सुमेधा प्रमुदितचित्तः शनैः स्फुटितफलपल्लवसंपन्नं तं वृक्षं पुष्पगिरिमिव विलोकयामास। स कदम्बतरुं वनस्तम्भमिव, पृथिव्यां स्थितमुत्तुङ्गमेकं कल्पवृक्षमिव विष्णुना समुद्रात् आरोहितमिव, आरोहत्। तत्र तस्याः एका शाखा या नभःस्पृशंता आसीत्, तस्याः अग्रे सा स्त्री प्रविश्य विविक्तं देशं प्राप्तवती, यथा शाखाग्रस्थिता कपिचित्तिः स्यात्। तत्र नवपल्लवानां कोमलशय्यायाम् उपविश्य, सा शनैः सर्वदिक् विस्मयेन निरीक्ष्य किञ्चिद्विलम्बम् अकार्षीत्। सा तत्र सुशोभनतीरसमलंकृतानदीपङ्क्तीन्, महाशृङ्गपयोधरानिव पर्वतान्, मेघाच्छन्नमिव विशदाकाशं, मृदुलविलोलनीलोत्पलानि च निरीक्ष्य सन्तुष्टाभवत्। नीलहरिततृणवस्त्रधारिण्यः, पुष्पशुभ्राङ्ग्यः, समुद्रजलपूरितकलशधराः, ताः नगरीं भूषयन्ति स्म। सुरभिमुखपवनसमेताः, विकसदुत्पलधारिण्यः, ग्रामाः काककूजनैः गुञ्जमानाः, निर्झराणां नूपुरध्वनिभिः प्रतिश्रुत्यन्ते स्म। आकाशमौलयः, पृथिव्यधःपादाः, वनानि केशरेखा इव, अरण्यानि विस्तीर्णश्रोण्यः, चन्द्रसूर्यकुण्डलिन्यः ताः बभुवुः। शालिवनचन्दनकाननचिह्निताः, शृङ्गेषु हिममेघशुक्लवस्त्रपरिधानाः। समुद्रजलस्नानशोभिताः, विपुलतरुवनसमृद्धाः, जगतोऽन्तःपुराणि बभूवुः। वसन्तजलधौतवस्त्रधारिण्यः, भास्करसौरभकुङ्कुमाङ्किताः, नानापुष्पाभरणाः, चन्द्रप्रभास्निग्धचन्दनलेपिताः। नभःस्थितलतानल्यामुपविश्य, वनलतानदीनि वातानि च परिवृत्य, स सन्तुष्टः सर्वदिक्पुष्पमण्डितां त्रैलोक्यस्त्रियः निरीक्ष्य अभवत्। एवं तस्मिन् तपोवनस्थले सः कदम्बदाशूर इति ख्यातिं लब्धवान्, यः कठोरतपसा स्थिरधीरः वीरः अभवत्। स तत्र लतानल्यामुपविष्टः किञ्चिद्दिक्पश्यन्, ततः सर्वदिक् चित्तं संहृत्य पद्मासनं सम्यक् समासाद्य उपाविशत्। स तु परमार्थानवबोधः केवलं कर्मकाण्डपरायणः, कर्मफलार्पणनिष्ठचित्तः, यज्ञं चकार। स वनवासे लतानल्यामुपविश्य, केवलं मनसा सर्वान् यज्ञविधीन् सम्यक् अकरोत्। तत्र दशवर्षाणि यावत्, स देवतान् मनसा गोमेधपुरुषमेधादीन् यज्ञान् कृत्वा, बहुदानानि च अदात्। अनुप्रयुगेण तस्य मनः शुद्धं जातम्; आत्मकृपया ज्ञानम् उदपद्यत, यत् तं बलात् प्रविवेश। ततः तस्यावरणानि गलितानि, संस्कारदोषा अपि पतिताः; स मुनिः सर्वमलरहितः तत्रैव लतानल्याम् अवसत्। कदाचित् तस्यैव पुरतः लतानल्याम् एका वनदेवी दृष्टा, विशाललोचना, पुष्पविलसद्वसनधरा। तस्या मुखं प्रियायाः मुखमिव, मदालोलनेत्रं, नीलोत्पलगन्धयुक्तं, अतीव मनोहरम्। स मुनिः तां निर्मलाङ्गीं, नम्राननाम्, कोकिल इव पुष्पिणीं वनलताम् आलापयामास। "काऽसि त्वं, कमललोचने, या प्रेम्णा कम्पितहृदया? कुतः पुष्पमालिनी, अस्यां लतायां स्वसख्येव वससि?" इति। एवं स मुनेः पृष्टा, मृगाक्षी, शुक्ला, पूर्णस्तनी, सा मनोहराणि निष्कपटवचनानि प्राह। "यद् दुर्लभं लोके यच्छ्रेयः, तत्सर्वं महात्मनाम् इच्छया शीघ्रं लभ्यते। अहं लतानलिकानन्यां वनदेवी, त्वया सन्निधानेन भूषिता, ब्रह्मन्, लीलाविहरणलतासु वसामि। चैत्रशुक्लत्रयोदश्यां रतौत्सवे, नन्दनवनमध्ये, वनदेवीसमवायः अभवत्। हर्षपुष्पैः, भ्रमरगुञ्जितैः, कोकिलमधुमत्ताभिः सह, अहं तत्र त्रैलोक्यसुन्दरीणां सभायाम् आगता। तत्र रतौत्सवे सर्वासु सखीषु दृष्टासु, काचिदपि सुतवती, काचिदसुतावती; अहं तु सुताभावेन दुःखिता अभवम्। त्वं चात्र महाकामद्रुमः स्थितः, अहं कथं निःसुतत्वेन शोक्या स्याम्, स्वल्पबलास्मि इव। सुतं मे देहि, भगवन्; नो चेत्, अत्रैव अग्नौ देहमुत्सृज्य, सुतशोकदाहं शमयिष्यामि।" एवं उक्त्वा, स मुनिः सुमधुरस्मितः, कृपया तस्यै पुष्पं हस्ताद् दत्वा प्राह— "गच्छ, सुमध्यमे! मासेन त्वं पूज्यपुत्रं जनयिष्यसि, सुकुमारनेत्रं, यथा लता सुन्दरं पुष्पं जनयति। स तु मृत्युपङ्क्तिसंयुक्तः भविष्यति, यतः त्वं कठिनेन सुतं याचितवती; तस्मात् स ज्ञेयः दुराप्तः भविष्यति।" एवं उक्त्वा, स मुनिः तां सुमध्यमां प्रार्थनां कुर्वतीं प्रसन्नमुखीं विसर्ज्य, स्वयमेव तस्थौ। सा स्वगृहं प्रतिनिवृत्ता, स च आत्मनि स्थितः; कालः चक्रेण गच्छन्, ऋतुवर्षपरिमितः। दीर्घकाले गते, सा कमललोचना स्त्री द्वादशवर्षसंपूर्णं पुत्रं मुनये समानीय। स्मितानना, मुनिपुरतः उपविश्य, मधुरवचनैः, भृङ्ग इव आम्रतरुं, तं सम्बोधयामास।