शृणु, राम, यथाहं ते विश्वमायायाः स्वरूपवर्णनाय दृष्टान्तरूपां दाशूराख्यां कथां प्रवक्ष्यामि। अस्मिन्महिम्नि पृथिव्यां मघदाख्यं नाम देशः प्रसिद्धः, यः विचित्रवृक्षपुष्पैः शोभितः। स देशः विस्तीर्णः कदम्बवनैः, तत्र तत्र तालवृक्षशाखाभिः आवृतः, अद्भुतपक्षिसमूहैः भूषितः, साक्षात् अद्भुतदर्शनः रमणीयः च। तस्य सीमासु सस्यशालिन्यः कर्षक्षेत्राणि, नगरोद्यानैः शोभितानि, सर्वेषु तटेषु पद्मोत्पलशतपत्रैः सुसज्जितानि। तत्र स्त्रीणां काञ्चनकिङ्किणीनिनादैः उद्यानदोलायां क्रीडन्तीनां शब्दः प्रतिध्वनति, रात्रौ विकसद्विलासिनां पुष्पाणां गन्धः चन्द्रप्रभायाम् उपवनान्तरेषु प्रसरति। तत्र कस्यचित् पर्वतस्य शृङ्गे, कर्णिकारवने घने, कदलीगुच्छच्छायायाम्, निपशाखासु विराजमाने, यत्र वनकुक्कुटाः कूजन्ति, जलप्रपातध्वनिः प्रतिश्रुत्कः, आम्रवल्लीः स्फुटन्ति, कोकिलाः मधुरगानं गायन्ति। तत्र वन्यस्त्रीणां क्रीडा, तालपत्रैः आकृष्टं गगनम्, सरःषु पद्मोत्पलैः सुसज्जिते जीवजन्तुभिः पूर्णम्। तत्र पुष्पराशिभ्यः उत्पन्नः परागः वातेन समाहृत्य केसररजसा मिश्रितः, जलचरपक्षिणां शब्दः शरदम्बुधिषु प्रतिध्वनति। तस्मिन् पुण्ये पर्वते, अद्भुतपक्षिसमाकीर्णवृक्षेषु, धर्मनिष्ठः महान् तापसः कश्चित् आसीत्। स दाशूर इति विख्यातः महातपस्वी, कदम्बशाखायाम् उपविष्टः, विरक्तः महाबुद्धिः च। भगवन्, किमर्थं स एव तपस्वी वनं प्रविश्य, कदम्बवृक्षशाखायां वासमकरोत्? तस्य पिता शरलोम इत्याख्यः, यः तत्रैव पर्वते ब्रह्मवत् प्रतिष्ठितः। तस्य केवलं एकः पुत्रः, यथा कचः देवगुरोः; स पुत्रेण सह वने कालं निनाय। बहूनि युगानि यावत्, शरलोमः शरीरं त्यक्त्वा, विहाय नीडम् इव पक्षी, देवालयं गतः। तदा दाशूरः वने एकाकी पितृवियोगदुःखेन रोदनं चकार, काकवदन्यायेन कृशः। मातृपितृवियोगशोकाभिभूतः स बालः शिशिरकाले पद्म इव म्लानः अभवत्। तं दुःखितं बालं वनदेवता, अदृश्यशरीरा, वने सान्त्वयामास। सा उवाच—“मुने, किमर्थं त्वं मूढवत् रोदिषि? किं त्वं संसारस्य चपलभावं न जानासि? संसारिणः सर्वदा एवं, जातः जीवति, अनिवार्यतया नश्यति। यद् यद् दृष्टिगोचरं तद् ब्रह्मादि सर्वं नश्यति एव, अत्र संशयो नास्ति। अतः पितृवियोगे व्यर्थशोकेन मा क्लिश्य; यः जातः स नूनं अस्तमेष्यति, यथा सूर्यः अस्तमियत्।” एवं श्रुत्वा—“सः शरीररहितः”—इति, दुःखरक्तलोचनः शिखण्डी शान्तिं प्राप्तवान्, इन्द्रधनुःनिनादेन शमित इव। उत्थाय, पितुः कर्माणि श्रद्धया कृत्वा, परमार्थलाभाय तपः कर्तुं दृढनिश्चयः अभवत्। स ब्राह्मणकर्मणा वने तपः कुर्वन्, अनन्तसंकल्परूपं मुनिपदं प्राप्तवान्। तथापि, सः महाविज्ञानसम्पन्नः, ज्ञाताज्ञातविषयविवेकयुक्तः, अस्मिन् विशुद्धे पृथिवीतले न विश्रामं प्राप्नोत्। सर्वा भूमिरपि विशुद्धा, तथापि तां मलिनां मन्यमानः, क्वापि न रम्यते स्म। सः स्वसंकल्पेन निश्चितवान्—“शुद्धे वृक्षाग्रे एव मम वासः स्यात्।” ततोऽहं तपसा विहंगपदं प्राप्नुयाम्, शाखापत्रेषु निवसन्। एवं निश्चित्य, सः प्रज्वलितं होमाग्निं प्रज्वाल्य, स्वस्कन्धात् मांसं छित्वा तस्मिन् अग्नौ आहुतिं दत्तवान्। तदा सर्वदेवतागणस्य कण्ठेभ्यः मम मुखेन वाक् अभवत्—“मा ब्राह्मणस्य मांसं भस्मीकुर्यात्।” ततः सप्तजिह्वः दिव्यः अग्निः, रूपं गृहित्वा, वागीश्वरसमप्रभः, तस्य पुरतः प्रादुरभवत्। स उवाच—“वरेण यं वाञ्छसि स सिद्धः, स्फटिकपेटिकायाम् इव रत्नमादाय गृहाण।” अग्निना एवमुक्तः, पुष्पोदकसमर्पणपूर्वकं तं सम्पूज्य, स बालब्राह्मणः स्तुत्या प्रत्युवाच— “भगवन्, एषा भूमिः सत्त्वसमाकीर्णा पावनी, तथापि अहं तां न प्राप्नोमि; अतः वृक्षेषु एव मे वासः भवतु।” मुनिपुत्रेण एवं उक्ते, शिखी देवता, सर्वदेवतामुखः, “एवं भवतु” इति उक्त्वा अन्तर्धानमगात्। देवगते सति, वाञ्छितार्थलाभात् बालः पूर्णचन्द्र इव प्रकाशमानः अभवत्। सः प्रियं प्राप्य, हर्षदीप्तमुखः, हसितुम् आरब्धवान्, पूर्णाङ्कचन्द्रमाः, विकचशुक्लपद्मम्, स्फुरद्विशददन्तपङ्क्तिस्मितं च इव। ततो वने, यत्र मेघमण्डलानि स्पृष्टानि, मध्याह्नसूर्यस्य हयानां छायायां विश्रान्तिः वृक्षकाण्डमण्डपे लब्धा, तत्र वृक्षा दीर्घशाखाभिः दिशां योनिं मिमायमानाः, विकचपुष्पनेत्रैः दिशः निरीक्षन्त इव। एवं सा दाशूरस्य कथा, राम, संसारमायायाः तत्त्वं प्रतिपादयन्ती, निवेदिता।