श्रीराम! अस्य महतो मायाविलासस्य दीर्घविस्तारस्य च दृश्ये, यदा सम्यग्विचार्यते, तदा किमत्र सत्यम् असत्यम् वा वस्तुतः कथयितुं शक्यते? एष संसारचक्रं दासकथासदृशं कल्पनया निर्मितं, वस्तुतः तु शून्यमेव। यथा द्विचन्द्रमायायां मिथ्याभासः दृश्यते, एवं संसारोऽपि कल्पनया एव प्रसारितः, न तु वस्तुतः सत्यम्; तस्मात् अस्य विषये मोहः कः? यदा जनाः विविधानि कर्माणि कुर्वन्ति, भोगैश्वर्याभिलाषेण च मनांसि तमसावृतानि भवन्ति, तदा ते तत्त्वं न पश्यन्ति; तस्मिन्काले मायाविनोऽपि तत्त्वदर्शनात् वञ्चिताः भवन्ति। ये तु बुद्धिग्राह्यं तीर्त्वा इन्द्रियैः न नियन्त्र्यन्ते, ते हि एतां संसारमायां हस्तस्थफलवत् स्पष्टं पश्यन्ति। यदा विवेकिनां देही एतां मायां पश्यति, तदा अहंभावं परित्यज्य, सर्पः इव त्वचं त्यजति। एवं विरक्तिं प्राप्य, स न पुनर्जायते; यद्यपि दीर्घकालं शरीरे तिष्ठति, तथापि अग्निदग्धबीजवत् भवति। अज्ञाः शरीरस्य हिताय यत्नं कुर्वन्ति, यः रोगैः पीडितं नाशनं च, न तु आत्मनः। अतः त्वमपि, हे राम, अज्ञानवत् शरीरस्यार्थाय क्लेशं मा कुर्याः; केवलं आत्मन्येव भावं स्थापय। एष संसारचक्रं दाशूरकथासदृशं, कल्पनया निर्मितं, शून्यमेव; किमत्र विस्तरेण वक्तव्यम्? अधुना, हे राम, शृणु, यथा दाशूराख्या कथा मम वचनेन संसारमायायाः स्वरूपं प्रतिपाद्यते। अस्यां पृथिव्यां मगधाख्यं नाम महान् देशः प्रसिद्धः अस्ति, यः अद्भुतवृक्षपुष्पैः विराजते। तत्र कदम्बकाननैः विस्तीर्णः, ताळवनेन मिश्रितः, विचित्रपक्षिसंघैः शोभितः, दर्शनेन मनोहरः। सः क्षेत्रैः सघनधान्यैः परिवृतः, नगरारामैः भूषितः, सर्वतीरपर्यन्तेषु पद्मोत्पलशतदलैः पूरितः। तत्र स्त्रीणां किङ्किणीजलनिनादैः, तल्लोलक्रीडया, चन्द्रप्रभायां रजनीपुष्पगन्धैः च उद्यानमण्डपेषु प्रमोदः आसीत्। तत्र पर्वतस्य कस्यचित् शिखरे, कर्णिकारवृक्षैः सघनिते, कदलीगुच्छच्छायायाम्, निपशाखाभिः प्रकाशिते, पक्षिवृक्षैः रम्ये। तत्र शबरस्त्रीणां क्रीडा, ताळपत्रच्छत्रितं गगनम्, पद्मिनीषु जलचराणां संचारः, सर्वत्र शोभा। सुमनसां रजः समीरितं, केसररजसा मिश्रितं, हंसाद्युत्सवशब्दैः शरदम्बुधिषु प्रतिध्वनितम्। तत्र तस्मिन् पुण्ये पर्वते, पक्षिवृक्षैः शोभिते, परमधार्मिकः महातपस्वी कश्चित् ऋषिः निवसति स्म। सः दाशूरनामकः ऋषिः, महातपस्वी, कदम्बशाखायां वासं कुर्वन्, विरक्तः, महाबुद्धिमान् च। हे महाभाग! किमर्थं सः तपस्वी वनं प्रविश्य, कदम्बशाखायां वासं कृतवान्? तस्य पिता शरलोमः नाम्ना प्रसिद्धः, स एव ब्रह्मा इव, तस्मिन्नेव पर्वते वसति स्म। तस्य पुत्रः केवलः एकः, काच इव गुरवे, तेन सह वनवासं कृतवान्। अनन्तरं बहूनि युगानि गत्वा, शरलोमः शरीरं त्यक्त्वा, विहंगमिव स्वनिदेशात् सुरालयं गतः। तत्र दाशूरः पुत्रः, एकाकी, पितृवियोगदुःखेन शोकाकुलः, कुररः इव करुणं रुरोद। पितृवियोगशोकात् अन्तःक्लिष्टः, स शिशुः शिशिरकाले पद्ममिव शुष्यति स्म। तदा तं दुःखितं वनान्ते, अदृश्यशरीरः वनदेवता सांत्वनम् अकरोत्। "हे महर्षे, विवेकिन्! किं त्वं अज्ञवत् रुदसि? किं न जानासि संसारस्य चपलभावम्? नित्यं संसारिणां एवं; संसारचक्रं स्थिरं नास्ति—जायते, जीवति, नश्यति च। यत् किंचिद् नेत्रैः दृश्यते—ब्रह्मादि यावत्—तत् सर्वं विनाशायैव; नात्र संशयः। अतः पितुः निधनं प्रति व्यर्थशोकं मा कुर्याः; यः जातः सः अवश्यम् अस्तमयति, सूर्य इव।" एवमुक्त्वा "सः देहवर्जितः" इति श्रुत्वा, शोकविस्फारितनेत्रः शिखण्डी स्वान्तं शमयामास, इन्द्रधनुः इव। उत्थाय, पित्रर्थं विधिवत् कृत्यं कृत्वा, परमपुरुषार्थाय दृढनिश्चयेन तपः कर्तुम् आरब्धवान्। तेन ब्राह्मणकर्मणा, वनवासेन तपसा, महाव्रतसंपन्नः महर्षित्वं प्राप्तः। तथापि, तादृशमहाविद्यायुक्तः सन्, ज्ञाताज्ञातविषये ज्ञानसम्पन्नः, न विश्रान्तिं लेभे शुद्धायामपि भूमौ। सर्वा भूमिरपि शुद्धैव, तथापि अशुद्धामिव दृष्ट्वा, क्वापि हर्षं न लेभे। ततः स्वनिश्चयेन चिन्तितवान्—"शुद्धशाखायामेव मम वासः स्यात्।" "अधुना तपः करिष्यामि, येन तपसा शाखापर्णेषु स्थित्वा पक्षिवद् भविष्यामि।" इति निश्चित्य, स तीव्रं होमाग्निं प्रज्वाल्य, स्वस्कन्धात् मांसं छित्वा, तस्मिन्हविष्ये समर्पयामास।