सर्वव्यापक आत्मनि किञ्चिदपि नास्ति यन्नास्ति; तत्र नामरहिते कल्पितविभेदजालं नोत्पद्यते। पुनः पुनः सर्वं पुनरावर्तते—जातिमृत्युं, सुखदुःखं, इन्द्रियकृतानि कर्माणि। आशाः पुनः पुनरुत्पद्यन्ते, व्योम पुनरागच्छति, समुद्राः पर्वताः च पुनरुत्पद्यन्ते; सृष्टिः सूर्यस्य नित्यप्रभेव पुनः प्रकटते। पुनः दानवा देवाः च, पुनः लोकानां प्रवाहः, पुनः स्वर्गः मोक्षः भूमिस्थानानि, इन्द्रः च चन्द्रः च पुनरुत्पद्यन्ते। पुनः नारायणः, मनुपुत्रादयः, आशाः, चलति रमणीया चन्द्रः, सूर्यः, वरुणः, वायुश्च पुनः पुनः प्रकटन्ते। पृथ्वी व्योम च, मेरुशिखरं तस्य कमलस्य काण्डमिव, तारागणाः तस्य केसरमिव, पुनः पुनः पूर्णतया विकसितं प्रकटते। सूर्यः सिंहनखरश्मिवान्, व्योमवनं पुनः पुनः विचरन्, घनतमः विदारयन्, गजेन्द्रमध्ये सिंह इव। पुनः चन्द्रः, मृदुलकम्पिताम्बुमञ्जरीरश्मियुक्तः, अमृतसुखं पुनः पुनः ददाति, दिशां वधूमुखानि भूषयन्। पुण्यस्य क्षयवायुनोदितः दिव्यतरुफलानि पुनः पुनः पतन्ति, तेषां शाखाः कम्पन्ते। कर्मफलपक्षाभ्यां संसारारम्भाख्याभ्यां कालपक्षी मन्दं स्पन्दनं कृत्वा पुनः पुनः प्रस्थितः। इन्द्रसदृशमधुपः राजगर्भमास्वाद्य प्रस्थितः, पुनः देवेश्वरः दिव्यकमलमुपगच्छति। कालः शुद्धः सन् पुनः कलियुगेन दूषितः, वर्धमानवायुः शुद्धसागरमपि कर्दमेन यथाप्रेरयति। कालकुम्भकारेण पुनः पुनः प्राणीणां पात्रं निर्मितं, कालचक्रं शीघ्रं निरन्तरं परिवर्तते। पुनः जगत् सारहीनं, शुभावस्था नष्टा, युगान्ते वनं शुष्कं यथा। कालान्ते सूर्याग्निसमूहैः सर्वदेहाः दग्धाः, जगत् अस्थिभिः पूर्णं श्मशानमिव भवति। पुनः पर्वतकमलवर्त्मनः प्रवाहैः, जगत् महान् फेनराशिः नृत्यति, एकमिव समुद्रं भवति। पुनः वातजलयोः स्थगिते, सर्ववस्तूनां शून्ये, जगत् शून्यतामुपैति, आकाशमिव अदृष्टपूर्वम्। ततः किञ्चिद्वेलायाम्, समत्वे स्थितचित्तः, जीवनं क्षीणं, परमात्मनि विलीनं, जीर्णदेहमिव। पुनः किञ्चित्कालानन्तरम्, मनः शून्ये लोकसमूहं कल्पयति, दिव्यगन्धर्वः आकाशनगरं यथा। पुनः सृष्ट्यादिः, पुनः प्रलयः, एतत् राम, चक्रवत् पुनः पुनः प्रवर्तते। महामायायाः दीर्घनाट्यरङ्गे, राम, किमत्र सत्यं वा असत्यं वा, यथाविचार्यते? राम, संसारचक्रम् दासूरकथायाः सदृशं, कल्पनया निर्मितं, वस्तुतः सारहीनम्। एतत् अनवरतं कल्पनया प्रसारितं, असत्येन निर्मितरूपम्, द्विचन्द्रमायायाः सदृशम्; असत्योत्पन्नं न सत्यम्—किमर्थं संसारविषये भ्रमः? यदा जनाः विविधेषु कर्मसु मग्नाः, भोगैश्वर्यचिन्तया मनः आवृतं, तदा तत्त्वं न पश्यन्ति; तदा मायावी न पश्यन्ति। ये बुद्धिं अतीत्य, इन्द्रियैः न नियंत्रिताः, ते संसारमायां हस्तस्थफलमिव पश्यन्ति। यदा विवेकयुक्तः जीवः संसारमायां पश्यति, अहंकारसंबन्धं त्यजति, सर्पः त्वचमिव। तद्वैराग्यं लब्ध्वा, पुनः जन्म न भवति; दीर्घकालं देहे स्थितोऽपि, क्षेत्रे दग्धबीजमिव। अज्ञाः शरीरसुखार्थं प्रयासं कुर्वन्ति, रोगग्रस्तं नाश्यं शरीरं, आत्मार्थं न। त्वं अपि, अज्ञानवत् शरीरार्थं दुःखदं कर्म न कुरु; केवलं आत्मन्येव भक्ति भूयात्। संसारचक्रम् दासूरकथायाः सदृशं, कल्पनया निर्मितं, सारहीनम्—किमधिकं वक्तव्यम्, प्रभो? अधुना, राम, शृणु यथा दासूराख्यां कथां वक्ष्यामि, यथार्थमायास्वरूपवर्णनाय। अस्मिन् भूमण्डले महती प्रसिद्धा मघदाख्य भूमि अस्ति, अद्भुतवृक्षपुष्पैः शोभिता। विशालाः कदम्बवनानि, तालवृक्षविसृतमृगक्षेत्राणि, अद्भुतपक्षिसमूहैः भूषिता, रम्या, दृष्टिसुखदा। शस्यशालिभिः परिवृता, नगरोद्यानैः शोभिता, सर्वनदीतीरेषु पद्मोत्पलनलिनीभिः पूर्णा। स्त्रियः क्रीडास्वङ्के कुङ्कुमकिङ्किणीजलनिनादैः, चन्द्रप्रभायाम् वनानां मल्लिकाभिः सुरभि। तत्र कस्यचित् पर्वतस्य शिखरे, कर्णिकारवृक्षैः घनः, कदलीकुलछायायां, निपशाखाभिः दीप्तः। यत्र शारिकाः कण्ठे कूजन्ति, जलप्रपातनिनादः, आम्रलता विकसिताः, कोकिलाः मधुरगानं गायन्ति। यत्र वन्यवनिता क्रीडन्ति, तालपत्रैः व्योमाच्छादितम्, सरांसि पद्मोत्पलैः पूर्णानि, जीवसङ्कुलानि। यत्र वातः पुष्पराशिप्रसूतपङ्किलः, केसररजसि तिङ्गितः, जलकुक्कुटनिनादः शरद्राजिषु प्रतिश्रूयते। तस्मिन् पुण्ये पर्वते, अद्भुतपक्षिवृक्षेषु मध्ये, कश्चन महातपस्वी धर्मपरायणः ऋषिः निवसति।