चित्तस्पन्दनमेव सर्वस्य सारः सदा तद्रूपमेव, तस्मात् सृष्टिरुत्पद्यते, यथा नेत्रात् द्वैतम्। सर्वा सृष्टेः प्रवाहदर्शना चित्ते एव सङ्गच्छन्ति, तत्र स्थितानि वा न स्थितानि वा, यथा चन्द्रकिरणाः। एषः संसृतिसंज्ञकः कदापि नास्ति, सर्वशक्तिमत्सत्तायां असंसृतिसामर्थ्यं विद्यते। तथा, हे महात्मन्, एषः लोकोऽपि कदापि तादृग्भावविहीनो नास्ति, सर्वशक्तिमत्सत्तायाम् संसृतिसामर्थ्यं अपि विद्यते। यदि कश्चित् महाकल्पपर्यन्तं संसृतिविहीनं पश्यति, तर्हि युक्तमेव संसृतिरिह नास्तीति वक्तुम्। ज्ञानदृष्ट्या, हे विवेकिन्, सर्वमिदम् ब्रह्मैव; अतः असंसृतिसिद्धिः अस्माकं। परन्तु, अज्ञानदृष्ट्या, अनवरतसंसारस्थित्या, एषा संसृतिमाया नित्यैव; एषा अपि सिद्धा। पुनः पुनः कल्पनया, एषः लोको नित्यं तादृग्भावयुक्तः; अतः यद् लोके उक्तं, हे रघुनन्दन, तद् मिथ्या नास्ति। यत्र यत्र पदार्थाः पतन्ति विनश्यन्ति, तत्र तत्र दृष्ट्वा, किमर्थं न स्यात् सर्वं जगत् विनश्वरम्? यत्र यत्र सूर्यचन्द्रमसौ उदयन्ते, स्थिराणि पर्वतानि च, तत्र तत्र अपि युक्तं वक्तुम्—सर्वं जगत् अविनश्वरम्। तस्मिन् सर्वव्यापिनि आत्मनि किमपि नास्ति यद् न विद्यमानम्; कल्पितविभेदजालं नाम्न्यस्मिन न जायते। पुनः पुनः सर्वमिदम् आवर्तते—जन्म मरणं, सुखं दुःखं, इन्द्रियकृतानि कर्माणि। पुनः आशाः उत्पद्यन्ते, आकाशः पुनरागच्छति, पुनः समुद्राः पर्वतानि च; सृष्टिः पुनः प्रकाशते, यथा सूर्यस्य सततप्रभा। पुनः दैत्याः, पुनः देवाः, पुनः लोकक्रमः; पुनः स्वर्गः, मोक्षः, भूमिस्थानानि, इन्द्रः, चन्द्रः च। पुनः नारायणः, पुनः मनुपुत्रादयः; पुनः आशाः, चलनं, रम्यः चन्द्रः, सूर्यः, वरुणः, वायुः च। पृथिव्याखौ, यथा प्रस्फुरितं पूर्णं कमलं मेरुसंस्थानं तन्तुशः तारागणैः, पुनः पुनः उद्भवन्ति। सूर्यः, सिंहनखसदृशैः किरणैः आकाशवने पुनः पुनः विचरन्, घनतमसं भञ्जयति, यथा सिंहः गजान्। पुनः चन्द्रः, मृदुलकम्पिताम्बुमञ्जरीसमानैः किरणैः, अमृतसुखं ददाति, दिशामुखानि नववधूसदृशानि अलङ्करति। पुनः, दिव्यतरुशाखायाः पुण्यनाशवायुनाः प्रेरिताः, शुभकर्मफलानि अत्र पतन्ति, शाखाः कम्पिताः। पुनः, कर्मफलबाहुभ्यां, संसारारम्भसंज्ञाभ्यां, कालखगः लघुस्पन्दनं कृत्वा प्रस्थितः। पुनः, इन्द्रसदृशः मधुपः, राजपुष्परसस्य आस्वादनं कृत्वा, निर्गच्छति; अन्यः देवेशः दिव्यकमले आगच्छति। पुनः, कालः शुद्धः अपि, कलियुगेन मलिनः, यथा वायुः समुद्रे निर्मले अपि कर्दमं उत्पादयति। पुनः, कालकुम्भकारेण, प्राणिपात्रं निर्मीयते, कालचक्रं शीघ्रं अनवरतं परिवर्तते। पुनः, जगत् निरर्थकं भवति, शुभावस्था विनष्टा, युगान्ते, यथा वनं शुष्कम्। पुनः, सूर्याग्निसमूहैः, कालान्ते, देहदाहे, जगत् सर्वप्राणिबन्धनैः श्मशानसदृशं भवति। पुनः, पर्वतकमलवर्त्मनः प्रवाहैः, जगत् महान् फेनाराशिः नृत्यति, एकः समुद्रः भवति। पुनः, वायुवारिसंयमने, सर्ववस्तूनां रिक्तता, जगत् शून्यताम् आगच्छति, यथा पूर्वं आकाशम्। ततः, अल्पं कालं सुखानुभवेन, समचित्तेन, जीवनं क्षीणं, परात्मनि लीयते, यथा जीर्णदेहः। पुनः, कालेन, मनः शून्ये लोकसमूहं कल्पयति, यथा गन्धर्वनगरं आकाशे। पुनः सृष्ट्यादिः, पुनः लयः; एतत्, हे राम, चक्रवत् पुनः पुनः प्रवर्तते। एषा महामायायाः महादर्शनी, दीर्घप्रदर्शना, हे राम, यदा परीक्ष्यते, तदा किम् अत्र वस्तुतः सत्यम् वा असत्यम् वा? हे राम, एषः संसारचक्रः दासूरकथा इव; कल्पनया रूपाणि निर्मितानि, वस्तुतः तु निरर्थकानि। एषः, अनवरतं विस्तारितः, कल्पनया निर्मितः, असत्यजन्यरूपाणि, यथा द्विचन्द्रमाया; असत्यजन्यं न सत्यम्—तस्मात् किमर्थं लोके भ्रमः? यदा जनाः विविधेषु कर्मसु मग्नाः, भोगैः ऐश्वर्येण च मनः आविलम्, तदा ते सत्यं न पश्यन्ति; तस्मिन्काले, मायाविनः अपि न पश्यन्ति। ये तु बुद्धिं अतीत्य, इन्द्रियैः न नियन्त्रिताः, ते संसारमायां हस्तस्थफलवत् पश्यन्ति। यदा विवेकिनः जीवः एतां संसारमायां पश्यति, तदा अहंकारसङ्गं त्यजति, यथा सर्पः त्वचं। एवं वैराग्यं प्राप्त्वा, पुनः न जन्म भवति; दीर्घं देहे स्थित्वा अपि, यथा अग्निना दग्धबीजं क्षेत्रे। अज्ञाः शरीरहिताय प्रयत्नं कुर्वन्ति, रोगैः पीडिताः, विनाश्यन्तः, आत्महिताय न। त्वं अपि, अज्ञवत्, शरीरार्थाय न यतस्व, दुःखदायकस्य; आत्मन्येव निष्ठः भव। एषः संसारचक्रः दासूरकथा इव—कल्पनया निर्मितः, निरर्थकः; किम् अन्यद् वक्तव्यम्, प्रभो?