विद्वांसः मनसो विस्तारं संसार इत्येव नाम्ना निर्दिशन्ति। सृष्टिप्रक्रियायाः विवरणं तुभ्यं जागरणाय सम्यक् उपदिष्टम्। एवं सत्त्वाद्युत्पत्तयः सम्प्राप्ताः, सृष्टिप्रक्रियायाः एषा कथा तव बोधाय प्रदत्ता। पुनः सृष्टिः, पुनः लयः, पुनः दुःखं, पुनः सुखं; पुनः अज्ञानं, पुनः तस्य ज्ञानं, पुनः बन्धनं च मोक्षश्च। पुनः पुनः सृष्टिकर्तारः, अनुरागे निमग्नाः, दीपवत् प्रकाशं कृत्वा, क्षीणाः पुनः पुनरुत्पद्यन्ति। देहदीपदेवतादीनां उत्पत्तिनाशयोः, कालस्य प्रभुत्वे शान्ते, तेषां विनाशे भेदः नास्ति। पुनः कृतयुगम्, पुनः त्रेतायुगम्, पुनः द्वापरयुगम्, पुनः कलियुगम्; सर्वं पुनः पुनः प्रतिवर्तते, जगत् चक्रवद् भ्रमति। पुनः मन्वन्तरारम्भः, पुनः कल्पानां परम्परा; पुनः पुनः कर्मप्रवाहः, यथा प्रभाते प्रभाते दिवसे दिवसे। लोकाः, अलोकाः, कालः, अकालः, गणिताः अ-गणिताः च—पुनः पुनः सर्वं प्रतिवर्तते, पुनः पुनः तत्त्वतः शून्यमेव। अनाहततप्तपिण्डे, यथा लोहपिण्डे अग्निप्रभाः, एतानि अवस्थाः चैतन्यगगने स्वभावतः नित्यं स्थितानि। कदाचित् अव्यक्तं, कदाचित् व्यक्तं, सर्वमिदं परमार्थे अस्ति, यथा वृक्षः ऋतौ। चैतन्यस्पन्दनमेव सर्वस्य सारः, सदा तद्रूपमेव; तस्मात् सृष्टिः उत्पद्यते, यथा नेत्रात् द्वैतम्। सर्वाः सृष्टिदृष्टयः चैतन्ये संलयन्ते; तत्र तिष्ठन्ति वा न वा दृश्यन्ति, यथा चन्द्रकिरणाः। एषः संसारः नाम्ना कदापि वस्तुतः नास्ति, सर्वशक्तिमत् तत्त्वे असंसारशक्तिः अस्ति। न च, आर्य, एषं जगत् तादृशस्वभावरहितम्, सर्वशक्तिमत् तत्त्वे संसारशक्तिः अस्ति। यदि महाकल्पपर्यन्तं संसाररहितं मन्यते, तर्हि संसारः अद्य नास्ति इति तर्को युक्तः। ज्ञानदृष्ट्या सर्वमिदं ब्रह्मैव, बुद्धिन, अतः असंसारः अस्माकं सिद्धः। अज्ञानदृष्ट्या, अनवरतसंसारत्वात्, एषा संसारमाया नित्यैव; एतदपि सिद्धमेव। पुनः पुनः कल्पनातः, एषं जगत् तादृशस्वभावरहितं न भवति; अतः यद् जगत् विषये उक्तं, रघुनन्दन, तद् न मिथ्या। यत्र यत्र वस्तूनि पतन्ति विनश्यन्ति, तत्र तत्र दृष्ट्वा, किमर्थं न सिध्यति सर्वं जगत् नश्वरम्? यत्र यत्र सूर्यचन्द्रौ उदयन्ते, स्थिराः पर्वताः च, तत्र तत्र दृष्ट्वा, तदपि युक्तं सर्वं जगत् अविनश्वरम्। तस्मिन् एके सर्वव्यापिनि आत्मनि किञ्चिद् अपि नास्ति, कल्पितविभेदजालं नाम्न्यरूपे नोत्पद्यते। पुनः पुनः सर्वमिदं प्रतिवर्तते—जन्म मृत्युं, सुखं दुःखं, इन्द्रियकृतानि कर्माणि। पुनः आशाः उत्पद्यन्ते, पुनः गगनम्, पुनः समुद्राः पर्वताः च; सृष्टिः पुनः दृश्यते, यथा सूर्यस्य नित्यप्रभा। पुनः दानवाः, पुनः देवाः, पुनः लोकान्तरगमनम्; पुनः स्वर्गः, मोक्षः, भूमिस्थानानि, इन्द्रः चन्द्रः च। पुनः नारायणः, पुनः मनुपुत्रादयः; पुनः आशाः, चलन् शोभनः चन्द्रः, सूर्यः, वरुणः, वायुः च। पृथिवी च व्योम च, यथा प्रस्फुटितबहुलपद्मम् मेरुशिखरं तस्य नालम्, तारे तस्य पुंस्कलाः, पुनः पूर्णतया उत्पद्यते। सूर्यः, सिंहनखरूपकिरणैः, पुनः गगनवनं गच्छति, घनतमः भञ्जयन्, यथा सिंहः गजेषु। पुनः चन्द्रः, शोभनमञ्जरीसदृशकम्पमानकिरणैः, अमृतसुखं ददाति, दिशां मुखानि वधूसदृशं भूषयन्। पुनः दिव्यतरुतः, पुण्यशेषवायुद्रव्यम्, धर्मफलानि पतन्ति, तेषां शाखाः कम्पमानाः। पुनः कर्मफलरूपपक्षाभ्याम्, संसारारम्भनाम्ना, कालपक्षी स्वल्पकम्पनं कृत्वा निर्गच्छति। पुनः इन्द्रसदृशः मधुकरी, राजगर्भमधु आस्वाद्य, निर्गच्छति, अन्यः देवेशः दिव्यपद्ममुपैति। पुनः कालः, शुद्धः सन्, कलियुगेन दूषितः, यथा वातः समुद्रं मृदितं करोति, शुद्धे अपि। पुनः कालकुम्भकारेण, भूतपात्रं निर्मितम्, कालचक्रं शीघ्रं अनवरतं भ्रमति। पुनः जगत् साररहितम्, शुभावस्था नष्टा, युगान्ते, यथा शुष्कवनम्। पुनः सूर्याग्निसमूहैः, समयान्ते देहदाहे, जगत् सर्वभूतास्थिपूरितं श्मशानसदृशं भवति। पुनः पर्वतपद्मवर्तस्रोतसां प्रवाहैः, जगत् महाफेनरजःनृत्यवत् एकमुदधिं भवति। पुनः वातवारिसंयमने, सर्ववस्तूनां रिक्तत्वे, जगत् शून्यताम् उपैति, यथा गगनम् अप्रसिद्धम्। तदनन्तरं, किञ्चित् कालं सुखानुभूत्याः, समचित्ते, जीवनम् क्लान्तं शान्तं परमात्मनि लीयते, यथा जीर्णं शरीरम्। पुनः, किञ्चित् कालात्, मनः शून्ये लोकसमूहं कल्पयति, यथा गन्धर्वनगरम् आकाशे। पुनः सृष्ट्यादिर्, पुनः लयः, सर्वमिदं, राम, पुनः पुनः चक्रवत् भ्रमति।