कदाचित् जलमध्ये वा वायौ वा विस्तीर्णे अग्नौ वा, तस्मादेव तत्त्वात् स्वाभाविकः कश्चन पुरुषः उत्पद्यते। तस्य पुरुषस्य मुखात् कदाचित् पादः जायते, कदाचित् स्कन्धात् वा पृष्ठात् वा, कदाचित् नेत्रात् वा हस्तात् वा। तस्य पुरुषस्य नाभिमध्ये कदाचित् पद्मं जातम्, तत्र ब्रह्मा सञ्चरति, सः पद्मजः इति प्रसिद्धः। एषा माया, स्वप्नसदृशी भ्रान्तिः, मनःराज्यरूपा, जलक्रीडासु शोभनत्वेन चञ्चला, मनोहरं चक्रं मिथ्या निर्मितम्। किं तत्र चैतन्ये सत्यमस्ति? कथं तत्र उत्पत्तिः? अन्यथा एषा केवलं बालस्य कल्पनानुकरणम्। कदाचित् निर्मले आकाशे, मनोवर्णनात्, स्वयम् हिरण्यगर्भः ब्रह्मयोनि उत्पद्यते। कदाचित् सः पुरुषः स्वबलं जले विसृज्य, तस्मात् पद्मं जायते, यत् हिरण्यगर्भः वा महत्तत्त्वं भवति। तस्मात् ब्रह्मा उत्पद्यते; कदाचित् सः सूर्यः, कदाचित् वरुणः ब्रह्मा, कदाचित् वायुः पद्मात् जायते। एवं, राम, एषु सृष्टिषु आन्तरिकैक्यरहितेषु, विविधरूपाणि ब्रह्मणः उत्पत्तयः बहुधा दृश्यन्ते। दृष्टान्तार्थं एकस्य प्रजापतेः उत्पत्तिं वर्णितवान्, अन्येषां जन्म अपि, हे निर्विकार, तद्वत् एव। मनःविस्तारः एव 'संसारः' इति विज्ञैः कथ्यते; सृष्टिक्रमः ते जागरणार्थं उक्तः। सत्त्वाद्युत्पत्तयः एवं समारम्भाः, सृष्टिक्रमस्य वर्णनं तव बोधार्थं दत्तम्। पुनः सृष्टिः, पुनः लयः, पुनः दुःखम्, पुनः सुखम्; पुनः अज्ञानम्, पुनः तद्विज्ञानम्, पुनः बन्धः, पुनः मोक्षः। पुनः पुनः, सृष्टिकर्तारः, अनुरक्तभावेन स्थिताः, दीपवत् प्रकाशं कृत्वा, नश्यन्ति, पुनः उत्पद्यन्ते। देहदीपदेवताराजिषु उत्पत्तिलययोः, कालस्य अधिकारस्य परित्यागे, तेषां नाशे भेदः नास्ति। पुनः कृतयुगम्, पुनः त्रेतायुगम्, पुनः द्वापरः, पुनः कलिः; सर्वं पुनः पुनः, यथा जगत् चक्रवत् प्रवर्तते। पुनः मन्वन्तरारम्भः, पुनः कल्पानुक्रमः; पुनः पुनः कर्मविकल्पः, यथा प्रभाते प्रभाते, दिनानां गमनम्। लोकाः, अलोकाः, कालः, अकालः, मितामितविरामाः—पुनः पुनः, सर्वं पुनः, तदपि पुनः पुनः शून्यम्। अनाहततप्तपिण्डे, यथा लोहपिण्डे अग्निकणाः, तानि अवस्थाः चैतन्यगगने स्वभावेन नित्यं तिष्ठन्ति। कदाचित् अव्यक्तम्, कदाचित् व्यक्तम्, सर्वं तद् परमवस्तुनि, यथा वृक्षः ऋतौ। चैतन्यस्पन्दनम् एव सर्वस्य सारः, तदेव रूपम्; तस्मात् सृष्टिः उत्पद्यते, यथा नेत्रात् द्वैतम्। सर्वाः सततसृष्टिदृश्याः चैतन्ये संनिहिताः; तत्र तिष्ठन्ति वा, न तिष्ठन्ति वा, यथा चन्द्रकिरणाः। एषः संसारः कदापि नास्ति, सर्वशक्तिमति वस्तुनि अ-संसारशक्तिः अस्ति। न च, हे महाभाग, एषः लोकः तादृशस्वभावरहितः, सर्वशक्तिमति वस्तुनि संसारशक्तिः अपि अस्ति। यदि कश्चित् महाकल्पपर्यन्तम् संसाररहितम् पश्येत्, तर्हि इदानीं संसारः नास्ति इति युक्तम्। ज्ञानदृष्ट्या सर्वं ब्रह्मैव, हे बुद्धिमन्; तस्मात् संसाराभावः अस्माकं सिद्धः। अज्ञानदृष्ट्या, अनवरतसंसारवृत्त्या, संसारमाया नित्यं, तदपि सिद्धम्। यतः पुनः पुनः कल्प्यते, लोकः तादृशस्वभावरहितः न; अतः यद् जगति उक्तम्, हे रघुनन्दन, तद् न मिथ्या। यत्र सर्वं पतति नश्यति, तत्र सर्वं विनश्वरम् इति स्थापनम् युक्तम्। यत्र सूर्यचन्द्रौ उदयन्ते, स्थिरा पर्वताः, तत्र सर्वं अविनश्वरम् इति अपि युक्तम्। तस्मिन् एके सर्वव्यापिनि आत्मनि किञ्चिद् नास्ति यद् नास्ति; कल्पितभेदजालं नामरहिते नोत्पद्यते। पुनः पुनः सर्वं पुनरावृत्तिः—जन्म, मृत्यु, सुख, दुःख, इन्द्रियकृत्याः। पुनः पुनः आशाः, आकाशः, पुनः समुद्राः, पर्वताः; सृष्टिः पुनः, यथा सूर्यस्य सततप्रभा। पुनः दानवाः, पुनः देवाः, पुनः लोकानुक्रमः; पुनः स्वर्गः, मोक्षः, भूमिस्थानानि, इन्द्रः, चन्द्रः। पुनः नारायणः, पुनः मनुपुत्रादयः; पुनः आशाः, चलनं, शोभनः चन्द्रः, सूर्यः, वरुणः, वायुश्च। पृथिव्याखौ, यथा विकसितं पद्मं मेरुस्थलं तस्य नालं, तारागणः तस्य सूत्राणि, पुनः पुनः पूर्णत्वेन उद्भवन्ति। सूर्यः, सिंहनखकिरणैः, आकाशवनं पुनः पुनः चरन्, घनतमः भञ्जयन्, यथा सिंहः गजेषु। पुनः चन्द्रः, मृदुलकम्पिताम्बुमञ्जरीसदृशैः किरणैः, अमृतसुखं ददाति, दिशामुखानि यथा वधूं शोभयन्। पुनः दिव्यवृक्षात्, पुण्यक्षयवायुनाः प्रेरितः, पुण्यफलानि अत्र पतन्ति, शाखा विकम्पितानि। पुनः कर्मफलपक्षाभ्याम्, संसारारम्भनाम्ना, कालपक्षी लघुशब्देन उड्डीयते। एवं, हे राम, संसारस्य विविधरूपाणि, सृष्टिलययोः पुनः पुनः, सर्वं चैतन्ये एव, ज्ञानदृष्ट्या ब्रह्मैव, अज्ञानदृष्ट्या संसारमायैव। सर्वं पुनः पुनः उद्भवति, नश्यति, शोभते, यथा चैतन्यस्पन्दनात् सर्वं प्रवर्तते।