अनन्तानि लोकानि सृष्टेः विचित्रगमनानि दर्शयन्ति, तेषु अद्भुतरूपाणि, विविधवर्णानि, नानारूपसृष्टयः च दृश्यन्ते। हे राम, एते सर्वे सृष्टिदृश्याः परमेश्वरात् पृथक् न सन्ति; सत्यज्ञस्य सम्बन्धिनः, जलात् वर्षाः यथा। सृष्टयः दिव्यस्यैवोत्पद्यन्ते, मेघेभ्यः वर्षाः यथा; सर्वे तस्मादेव जाताः, प्रकाशात् दृश्याः यथा। एते सर्वे सृष्टिदृश्याः परमेश्वरात् पृथक् न सन्ति; तु पृथगिव दृश्यन्ते, शाल्मलिवृक्षस्य कंटकाः यथा। अत्र, हे राघव, सृष्टिषु काचित् उत्तमा, काचित् अधमा; परमात्मा तु तत्र केवलं आकाशस्य सूक्ष्ममलिनता स्पृशति। कदाचित् आकाशः प्रथमं स्थिरताम् उपगच्छति; ततः तस्मात् ब्रह्मा जायते, सृष्टिकर्ता आकाशात् उत्पद्यते। कदाचित् वायुः प्रथमं स्थिरताम् उपगच्छति; ततः ब्रह्मा वायोः उत्पद्यते। कदाचित् आपः प्रथमं पूर्णताम् उपगच्छति; ततः ब्रह्मा आपः उत्पद्यते। कदाचित् पृथिवी प्रथमं विस्तारम् उपगच्छति; तस्मात् ब्रह्मा जायते, स प्रजापतिः पृथिव्याः उत्पद्यते। यदा चतुर्वर्णानि संकुचितानि स्युः, पञ्चमं वर्धते, तदा तस्य बलात्, हे प्रभो, नियन्ता जगत्कर्म करोति। कदाचित् आपः वा वायुः वा, अथवा दीर्घविस्तारिते अग्नौ, कश्चन पुरुषः तस्मादेव तत्त्वात् स्वाभाविकं उत्पद्यते। तस्य पुरुषस्य मुखात् कदाचित् पादः जायते; कदाचित् स्कन्धात् वा पृष्ठात् वा, कदाचित् नेत्रात् वा हस्तात् वा। कदाचित् तस्य पुरुषस्य नाभेः कमलं जायते; तस्मिन् ब्रह्मा सञ्चरति, स कमलजः इति प्रसिद्धः। एषा मायैव, स्वप्नसदृशी भ्रान्तिः, मिथ्याचक्ररूपा, चञ्चला च रम्या, मनःराज्यस्य शोभा जलक्रीडायाः इव। किं अस्मिन् बोधे वस्तुतः अस्ति, कथं वा अत्र उत्पद्येत? अन्यथा, बालस्य कल्पनावद् एषा अनुगम्यते। कदाचित् शुद्धे व्योमनि, मनसः वर्णनात्, स्वयमेव हिरण्यगर्भः, ब्रह्मणः योनिः, उत्पद्यते। कदाचित् स पुरुषः स्वबलं आपः सिञ्चति; तस्मात् कमलं जायते, यद् हिरण्यगर्भः वा महतत्त्वं भवति। तस्मात् ब्रह्मा जायते; कदाचित् स सूर्यः, कदाचित् वरुणः ब्रह्मा, कदाचित् वायुः कमलात् उत्पद्यते। एवं, हे राम, एषु सृष्टिषु, आन्तरैक्यरहितेषु, नानारूपेषु, ब्रह्मणः विविधोत्पत्तयः बहुविधरूपाः अभवन्। दृष्टान्तार्थं एकस्य प्रजापतेः उत्पत्तिं वर्णितवान्; अन्येषां जन्म, हे निष्पाप, तद्वद् एव। चित्तस्य विस्तारः 'संसारः' इति विज्ञैः कथ्यते; सृष्टिप्रक्रिया जागराय ते निरूपिता। एतद् सत्त्वाद्युत्पत्तिः, सृष्टिप्रक्रिया ते बोधाय प्रदत्ता। पुनः सृष्टिः, पुनः लयः, पुनः दुःखम्, पुनः सुखम्; पुनः अज्ञानम्, पुनः तद्विज्ञानम्, पुनः बन्धः, पुनः मोक्षः। पुनः पुनः सृष्टिकर्तारः, प्रेमाविष्टस्थित्या, दीपाः इव प्रकाशं कृत्वा, नश्यन्ति, पुनः उत्पद्यन्ते। देहस्य, दीपस्य, देवस्य च उत्पत्तिनाशयोः, यदा कालः स्वाधिकारं त्यजति, तेषां विनाशे भेदः नास्ति। पुनः कृतयुगः, पुनः त्रेतायुगः, पुनः द्वापरः, पुनः कलिः; सर्वं पुनः आगच्छति, जगत् चक्रवर्तने यथा। पुनः मन्वन्तरारम्भः, पुनः कल्पानुक्रमः; पुनः पुनः कर्मविभागः, प्रातः प्रातः दिवसः यथा। लोकाः, अलोकाः, कालः, अकालः, मितामितविभागः—पुनः पुनः सर्वम् एतत् आवृत्तम्, तु पुनः पुनः शून्यम् एव। अविकल्पिते दग्धपिण्डे, लोहपिण्डे अग्निकणाः यथा, एतानि अवस्थाः चैतन्यगगने स्वभावतः नित्यं सन्ति। कदाचित् अव्यक्तम्, कदाचित् व्यक्तम्, सर्वम् एतत् परमसत्तायाम् अस्ति, वृक्षस्य ऋतौ यथा। चैतन्यस्पन्दनम् एव सर्वस्य सारः, सदा तद्रूपम्; तस्मात् सृष्टिः जायते, नेत्रात् द्वैतम् यथा। सर्वे सततसृष्टिदृश्याः चैतन्ये मिलन्ति; तत्र स्थिताः वा, न वा, शशाङ्ककिरणाः यथा। एषः संसारः नाम कदापि वस्तुतः नास्ति, सर्वशक्तिमत् सत्तायाम् असंसारशक्तिः अस्ति। न च, हे महात्मन्, एषः लोकः तादृशस्वभावरहितः, सर्वशक्तिमत् सत्तायाम् संसारशक्तिः अस्ति। यदि कृतान्तपर्यन्तं सर्वं असंसारमिव पश्येत्, तर्हि अद्य अपि संसारः नास्ति इति युक्तम्। ज्ञानदृष्ट्या, सर्वम् एतत् ब्रह्मैव, हे बुद्धिमन्; अतः असंसारः अस्माकं सिद्धः। तु अज्ञानदृष्ट्या, अविच्छिन्नसंसारभावात्, एषा संसारमाया नित्यं; एषा अपि सिद्धा। यतः पुनः पुनः कल्प्यते, एषः लोकः तादृशस्वभावरहितः न; अतः लोकवर्णनं, हे रघुनन्दन, मिथ्या न। यत्र सर्वं पतति, नश्यति च, तद् दिशः दृष्ट्वा, किम् न स्यात् एषः सर्वः लोकः नश्वरः इति? यत्र सूर्यः चन्द्रः च सदा उदयन्ते, स्थिराः पर्वताः च दृश्यन्ते, तत्र अपि, एषः सर्वः लोकः शाश्वतः इति युक्तम्।