न कदाचित् कस्य कारणस्य वा कदाचित् कालस्य वा किमपि ज्ञायते, यतः एषाः सृष्ट्यनुक्रमाः अनादिकालात् आगत्य गच्छन्ति च। अनादयः सन्तः, निर्लयम् उत्पद्यन्ते लीयन्ते च, यथा तरङ्गाः सागरस्य। यद् पूर्वम् आसीत् ततः अपि पूर्वम् अन्यत्, एवं परम्परया अनन्तानाम् आगमः अस्ति। देवानां, असुराणां, मनुष्याणां, अन्येषां च गणाः निरन्तरं उत्पद्यन्ते लीयन्ते च, यथा नद्याः तरङ्गच्छायाः, एवं सर्वे भूतसमूहाः सन्ति। यथा एष ब्रह्माण्डः, एवं सहस्रशः अनन्तानि विश्वानि वर्षे वर्षे नद्यां तृणानि इव क्षीयन्ते। अन्ये अपि अद्य देहवन्तः, अस्य ब्रह्मपुरीः पारं, परब्रह्मणि वर्तन्ते। परब्रह्मणि, अन्या अपि ब्रह्मपुरीः विभूतयः भविष्यन्ति, अतीतानि तु नष्टानि, यथा वाक् उच्चारिते आगच्छति च गच्छति च। परब्रह्मणि, अन्याः सृष्टिपङ्क्तयः अपि उत्पत्स्यन्ते स्थितिं च यास्यन्ति, यथा घटाः मृद्भाण्डात्, वा अङ्कुरात् शाखापल्लवानि। यावत् समुद्रजलम् अस्ति, तावत् तरङ्गाः जलमयाः; एवं यावत् ब्रह्म चिदाकाशे अस्ति, तावत् त्रैलोक्यस्य विभूतयः सन्ति। यद्यपि एते विश्वरूपाः, विकारवन्तः, शोभायुक्ताः इव दृश्यन्ते, पश्यतः तु किमपि न सन्ति; उत्पत्तिः लयश्च, न सत्यम् न चासत्यम्। एते जडाः, गुणयुक्ताः, शैवालतन्तुवत् सूक्ष्माः, तरङ्गरूपिणः, तेषां देहाः दृश्यन्ते नश्यन्ति च। अनन्तानि सृष्टिजगत्समुच्चयानि अद्भुतगतिम्, विचित्ररूपविकारम्, नानारूपोत्पत्तिं च दर्शयन्ति। एते सर्वे सृष्टिदर्शनाः, हे राम, परमेश्वरात् न पृथक्; ते तत्त्ववितः जलात् वर्षाः इव, तस्मात् एव। सृष्टयः देवात् एवोत्पद्यन्ते, यथा मेघात् वर्षाः; सर्वम् तत् एव जातम्, यथा ज्योतिषः दृश्याः। सर्वे एते सृष्टिदर्शनाः परमेश्वरात् न पृथक्, किंतु पृथगिव दृश्यन्ते, शाल्मलीशाखावत्। अत्र, एषु सृष्टिषु, हे राघव, काचित् उत्तमा, काचित् हीना; परमात्मा तु केवलं आकाशस्य सूक्ष्ममलस्पर्शः एव। कदाचित् आकाशः प्रथमं स्थैर्यं प्राप्नोति, तस्मात् ब्रह्मा जायते, स सृष्टिकर्ता; कदाचित् वायुः प्रथमं स्थैर्यं प्राप्नोति, तस्मात् ब्रह्मा जायते; कदाचित् आपः पूर्तिम् आप्नुवन्ति, तस्मात् ब्रह्मा जायते; कदाचित् पृथिवी प्रथमं विस्तारं प्राप्नोति, तस्मात् ब्रह्मा जायते, स प्रजापतिः। यदा चतुर्षु द्रव्येषु संकोचः, पञ्चमस्य वृद्धिरेति, तदा तस्य प्रभावात्, हे प्रभो, ईश्वरः जगत्कर्म करोति। कदाचित् आप्सु, कदाचित् वायौ, कदाचित् महाविस्तृते अग्नौ, कश्चन पुरुषः स्वयमेव तस्माद् द्रव्याद् उत्पद्यते। तस्य पुरुषस्य मुखात् कदाचित् पादः जायते, कदाचित् स्कन्धात्, पृष्ठात्, नेत्रात्, हस्तात् वा। कदाचित् नाभेः पद्मम् उत्पद्यते, तस्मिन् ब्रह्मा सञ्चरति, स पद्मजः इति कथ्यते। एषा माया, स्वप्नसदृशी मोहिनी, कृतकचक्रवत्, चञ्चला रम्या च, मनसः राज्यमिव, जलक्रीडायाः शोभा इव। ब्रूहि—अस्मिन् विज्ञानविषये किम् वस्तुतः अस्ति? कथं च अत्र जायते? अन्यथा एषा केवलं बालस्य कल्पना इव अनुवर्तते। कदाचित् निर्मले व्योमनि, चित्तधातुरङ्कुरेण, स्वयमेव सुवर्णमयं ब्रह्माण्डयोनि जायते। कदाचित् सः पुरुषः स्वशक्तिं आप्सु सृजति, तस्मात् पद्मम् उत्पद्यते, तत् ब्रह्माण्डं वा महत्तत्त्वं भवति। तस्मात् ब्रह्मा जायते; कदाचित् स एव सूर्यः, कदाचित् वरुणः ब्रह्मा, कदाचित् पद्मात् वायुः जायते। एवं एषु सृष्टिषु अन्तः ऐक्यरहितासु, नानारूपासु, हे राम, ब्रह्मणः उत्पत्तयः विविधाः जाताः। दृष्टान्ताय एषः एकस्य प्रजापतेः उत्पत्तिः वर्णिता; अन्येषां जन्म अपि, हे अनघ, तदृशमेव। चित्तस्यैषा प्रसरणा 'संसारः' इति पण्डितैः कथ्यते; सृष्टिक्रमेण तव बोधाय एषा व्याख्याता। एवं सत्त्वप्रधानादि जन्मानि जातानि; एषः सृष्टिक्रमो बोधायोक्तः। पुनः सृष्टिः, पुनः लयः, पुनः दुःखम्, पुनः सुखम्; पुनः अज्ञानम्, पुनः तद्विज्ञानम्, पुनः बन्धनं, पुनः मोक्षः। पुनः पुनः सृष्टिकर्तारः, अनुरागस्थित्या यथादिप्रदीपाः, प्रदीप्त्वा नश्यन्ति, पुनः जायन्ते। शरीराणां, दीपानां, देवतानां चोत्पत्तिलये, यदा कालः स्वसामर्थ्यं त्यजति, तेषां विनाशे भेदो नास्ति। पुनः कृतयुगम्, पुनः त्रेतायुगम्, पुनः द्वापरः, पुनः कलिः; सर्वम् पुनः पुनः, यथा जगतः चक्रवत्तुलनम्। पुनः मन्वन्तरारम्भः, पुनः कल्पपरम्परा; पुनः पुनः प्रवृत्त्यवस्थाः, यथा प्रातः प्रातः, प्रतिदिनम्। लोकाः, अलोकाः, कालः, अ-कालः, मितामितवेलाः—पुनः पुनः सर्वम् एतत्, तथापि पुनः पुनः शून्यमेव। अनाहतपिण्डे, तप्तलोहपिण्डे च यथा अग्निरजांसि, एवं एतानि अवस्थाजातानि विज्ञानाकाशे स्वभावतः नित्यं सन्ति। कदाचित् अव्यक्तम्, कदाचित् व्यक्तम्, सर्वम् एतत् परमार्थे अस्ति, यथा वृक्षः ऋतौ स्वे स्वे। एवं, हे राम, अनादिकाले, अनन्तरूपे, अनवस्थिते च सृष्टिप्रवाहे, यथाक्रमम् एषा सृष्ट्युपाख्यानम् उपदिश्यते।