कदाचित् सृष्टयः शिवात् उत्पन्नाः, कदाचित् पद्मजनात्, कदाचित् विष्णोः, कदाचित् ऋषिभिः रचिताः। ब्रह्मा अपि कदा पद्मात्, कदा जलात्, कदा ब्रह्माण्डात्, कदा व्योम्नः उत्पन्नः इति विविधप्रकारेण जायते। केषुचित् ब्रह्माण्डेषु त्रिनेत्रः सूर्यः अस्ति, अन्यत्र इन्द्रः, अन्यत्र पद्माक्षः, पुनः केषुचित् त्रिनेत्रः एव सूर्यः। केषुचित् सृष्टिषु पृथिवी घनवनैः आवृता, अन्यत्र जनसमूहेनाकीर्णा, अन्यत्र पर्वतैः आवृताः। पृथिवी अपि कदाचित् मृदु, कदाचित् शिला, कदाचित् धूम, कदाचित् मांसमयी। अत्रैव केषुचित् लोकाः एकप्रकाराः, अन्ये अन्यप्रकाराः; केषुचित् लोकाः परस्परम् प्रविष्टाः, अन्ये पूर्णतः पृथक्। अनन्ताः लोकाः ब्रह्मणः वस्तुनि समुद्रतरङ्गसमूहवत् उत्पन्नाः विलीनाः च भवन्ति। यथा समुद्रतरङ्गाः, मरुस्थले मरीचिकाः, आम्रवृक्षे पुष्पाणि, एवं ब्रह्मणि विश्ववैभवम्। सूर्यकिरणेषु तुषाणि गणनीयानि, किन्तु ब्रह्मणः सततगच्छति वस्तुनि लोकसमूहाः गण्याः न। यथा इक्षुकानने वर्षासु निपुणाः पुनः पुनः उत्पन्नाः नश्यन्ति, तथा लोकसृष्टयः। न च ज्ञायते कदा वा कारणं वा, एषाः सृष्टिसमूहाः सततं आगच्छन्ति गच्छन्ति च। अनादिः, सततं उत्पन्नाः विलीनाः च, यथा तरङ्गाः; यत् पूर्वम्, तत् पूर्वेण अनुक्रमेण। देवासुरमानुषाद्याः सततं जायन्ते विलीयन्ते च, यथा नदीतरङ्गरेखाः—एवं सर्वभूतसमूहाः। यथा ब्रह्माण्डं, तथा अनन्तानि ब्रह्माण्डसमूहानि सहस्रशः कालक्रमेण क्षीणानि, यथा प्रवाहे तृणानि। अन्ये अपि अद्य वर्तमानशरीरधारिणः, ब्रह्मनगरस्य पार्श्वे, परमस्यान्तरे स्थिताः। परमस्मिन्यपि ब्रह्मनगरस्य अन्याः विभूतयः भविष्यन्ति, अतीते नष्टाः, यथा वाक् उत्पन्ना लीनाः च। परमस्मिन्यपि अन्याः सृष्टिपङ्क्तयः उत्पन्नाः स्थास्यन्ति, यथा घटाः कुम्भमृत्तिकात्, वा अंकुरात् शाखापल्लवाः। यावत् समुद्रे जलम् अस्ति, तावत् तरङ्गाः जलमयाः; एवं च यावत् चित्ताकाशे ब्रह्म अस्ति, तावत् त्रिलोकवैभवम्। ताः महतीः, रूपान्तरेण, शोभायुक्ताः, दृष्ट्वा तु शून्याः—उत्पन्नाः लीनाः, न सत्यम् नासत्यम्। ताः जडाः, गुणयुक्ताः, शैवलतन्तुवत् सूक्ष्माः, तरङ्गवत् स्वभावः, शरीराणि दृश्यन्ते नश्यन्ते च। अनन्ताः लोकाः विचित्रगत्याः, अद्भुतरूपपरिवर्तनाः, विविधरूपसृष्टयः। एताः सर्वाः सृष्टिदृश्याः, हे राम, परमात्मनः पृथक् न, तत्त्ववित् सम्बन्धिनः, यथा वर्षा जलात्। सृष्टयः दिव्याद् उत्पद्यन्ते, यथा वर्षा मेघात्; सर्वम् तस्माद् एव जातम्, यथा ज्योतिषः दृष्टयः। एताः सर्वाः सृष्टिदृश्याः परमात्मनः पृथक् न, किन्तु पृथगिव दृश्यन्ते, यथा शाल्मलीशूलानि। अत्र, हे राघव, केषुचित् सृष्टिषु श्रेष्ठाः, केषुचित् हीनाः; परमात्मा तु केवलं सूक्ष्माकाशमलस्पर्शितः। कदाचित् आकाशः प्रथमं स्थैर्यं प्राप्नोति, ततः ब्रह्मा तस्मात् जायते, प्रजापतिः आकाशात् उत्पन्नः। कदाचित् वायुः प्रथमं स्थैर्यं प्राप्नोति, ततः ब्रह्मा तस्मात् जायते, प्रजापतिः वायोः उत्पन्नः। कदाचित् जलम् प्रथमं पूर्णत्वं प्राप्नोति, ततः ब्रह्मा तस्मात् जायते, प्रजापतिः जलात् उत्पन्नः। कदाचित् पृथिवी प्रथमं विस्तारं प्राप्नोति, ततः ब्रह्मा तस्मात् जायते, प्रजापतिः पृथिव्याः उत्पन्नः। चत्वारः (महाभूताः) संकुचिताः, पञ्चमः (आकाशः) वृद्धिः, तदा तस्य बलात्, हे प्रभो, नियन्ता लोककार्यं करोति। कदाचित् जलम् वा वायुः वा, महती अग्निः वा, तस्मात् कश्चन पुरुषः स्वाभाविकः तस्मात् एव उत्पन्नः। तस्य पुरुषस्य मुखात् कदाचित् पदम् उत्पन्नम्, कदाचित् स्कन्धात् वा पृष्ठात्, कदाचित् नेत्रात् वा हस्तात्। कदाचित् तस्य नाभितः पद्मम् उत्पन्नम्, तस्मिन् ब्रह्मा विचरति, सः पद्मजः इति कथ्यते। एषा माया, स्वप्नाभा, मिथ्याचक्ररचना, चञ्चला रम्या च, मनोमहाराज्यवत्, जलरमणीयवत्। कथय, अस्मिन् चैतन्ये किम् वस्तुतः अस्ति, कथम् च अत्र उत्पन्नम्? अन्यथा बालकल्पनायाम् एव तत्र यत् अनुसर्यते। कदाचित् शुद्धे व्योमनि, मनोवर्णनात्, सुवर्णमयं ब्रह्माण्डं, ब्रह्मयोनिः, स्वयम् उत्पन्नम्। कदाचित् पुरुषः स्ववीर्यं जलम् प्रविश्य त्यजति; तस्मात् पद्मम् उत्पन्नम्, तत् ब्रह्माण्डं वा महत् तत्त्वम् भवति। तस्मात् ब्रह्मा उत्पन्नः; कदाचित् सः सूर्यः, कदाचित् वरुणः ब्रह्मा, कदाचित् वायुः पद्मात् उत्पन्नः। एवं, असङ्गताः विविधरूपयुक्ताः सृष्टिषु, हे राम, ब्रह्मणः विविधोत्पत्तयः अनेकविधाः। दृष्टान्तार्थं, अस्य एकस्य प्रजापतेः उत्पत्तिं वर्णितवान्; अन्येषां जन्म, हे निष्पाप, तद्वत् एव।