तदा, यदा सः मुनिः शुद्धचित्तः शुद्धवाक्यैः रामं उपदिशन् स्थितः, तदा रामः अपि शुद्धतया प्रकटितः, ज्ञानामृतमधुर्येण अन्तः पूरितः, पूर्णचन्द्रवत् शीतलतां प्राप्तवान्। ततः सः रामः, सर्वधर्मवित्, वेदवेदान्तवेद्यः भगवतः समीपे स्थित्वा, तस्य शुद्धवाक्यैः आश्वासितः इति प्राह— “भगवन्, भवतः वचनानि शुद्धानि, उदाराणि, विरक्तानि, अनुग्रहपूर्णानि च, यथार्हम् उक्तानि; तव भाषणं श्रुत्वा अहं तृप्तिं न प्राप्नोमि। प्रभो, त्वया प्रवचनेन पद्मसम्भवस्य उत्पत्तिः राजससत्त्विकस्वभावेन जातः इति उक्तम्। अत्र मे हृदि एकः संशयः स्थितः, हे महात्मन्, सर्वसंशयच्छेदक, शीघ्रं तद्वद। क्वचित् सः पद्मयोनेः उत्पत्तिः पद्मात्, क्वचित् आकाशात्, क्वचित् अण्डात्, क्वचित् आपः इति श्रूयते; तस्य अद्भुतजननं शास्त्रेषु कथं वर्णितम्? हे राघव, अनन्तानि ब्रह्मणः कल्पानि, शतानि श्रेष्ठशंकराणाम्, सहस्राणि नारायणानाम् अतीतानि। अद्यापि, अन्येषु अनेकेषु विश्वेषु, सहस्रशः विविधाचारविहारपराणि सन्ति। तथा अनन्तकालेषु, अनागतलोकेषु, बहूनि विश्वानि महान्येव उत्पत्स्यन्ति। महाबाहो, तेषु ब्रह्माण्डेषु देवदीनां—यथा पद्मसम्भवानाम्—उत्पत्तयः स्वर्गे बहुविधाः वर्णिताः। कदाचित् सृष्टयः शिवात्, कदाचित् पद्मसम्भवात्, कदाचित् विष्णोः, कदाचित् मुनिभिः निर्मीयन्ते। कदाचित् ब्रह्मा पद्मात् जायते, कदाचित् आपः, कदाचित् अण्डात्, कदाचित् आकाशात् उत्पद्यते। केषुचित् विश्वेषु त्रिनेत्रः सूर्यः, केषुचित् इन्द्रः, केषुचित् पद्मनयनः, केषुचित् पुनः त्रिनेत्र एव अस्ति। केषुचित् सृष्टिषु पृथ्वी घनदुर्गमवनैः पूरिता, केषुचित् जनैः आकुला, अन्यत्र पर्वतैः आच्छन्ना। केषुचित् लोकेषु पृथ्वी मृद्वती, केषुचित् शिलामयी, केषुचित् धूममयी, केषुचित् मांसमयी च। अत्रैव, केचन लोकाः एकरूपाः, अन्ये अन्यरूपाः, केचन अन्योन्यं प्रविष्टाः, केचन सर्वथा पृथक्। अनन्तानि विश्वानि अस्मिन्ब्रह्मणः तत्त्वसागरे तरङ्गसमूहवत् उत्पद्यन्ते लीयन्ते च। यथा सागरस्य तरङ्गाः, मरीचिकाः मरुभूमौ, आम्रवृक्षस्य पुष्पाणि, एवं परमात्मनि विश्ववैभवानि। सूर्यकान्तरे रजःकणाः गणनीयाः, किन्तु ब्रह्मणः नित्यगतौ लोकसमूहाः न गणनीयाः। यथा इक्षुक्षेत्रेषु वर्षासु मक्षिकासमूहाः पुनः पुनः उत्पद्यन्ते विनश्यन्ति च, एवं लोकरचनाः अपि। न च ज्ञायते कुतः कालात् वा कस्य हेतोः वा एतानि सृष्टिसन्तानानि अनादितः आगच्छन्ति गच्छन्ति च। अनादयः, निरन्तरं उत्पद्यन्ते लीयन्ते च यथा तरङ्गाः; यत् पूर्वम् आसीत् ततः अपि पूर्वम्, एवं च। देवादिसमूहाः, दानवाः, मनुष्याः, अन्ये च निरन्तरं उत्पद्यन्ते लीयन्ते च, यथा नदीतरङ्गपङ्क्तयः, एवं सर्वभूतजातयः। यथा एष ब्रह्माण्डः, तथैव असंख्यलोकसमूहाः सहस्रशः कालान्तरेण क्षीयन्ते यथा प्रवाहे तृणानि। अन्ये अपि अद्य वर्तमानाः, देहवन्तः, अस्य ब्रह्मनगरस्य पार्श्वे, परमात्मतत्त्वे विद्यमानाः। परमात्मनि, अन्ये अपि ब्रह्मनगरवैभवाः भविष्यन्ति, अतीतानि विनष्टानि, आगच्छन्ति गच्छन्ति च यथा वाक्यानि। परमात्मनि, अन्याः सृष्टिसन्ततयः उत्पत्स्यन्ति स्थिताश्च, यथा घटाः मृत्तिकात्, अंकुरात् शाखापल्लवानि। यावत् सागरस्य जलम् अस्ति, तावत् तरङ्गाः जलमयाः; एवं चैतन्याकाशे ब्रह्मणः यावत्, तावत् त्रैलोक्यवैभवानि। यद्यपि ते विशालाः, विकृताः, शोभनाः इव दृश्यन्ते, परिशीलने तु न किञ्चिदस्ति—समुद्भूय निमज्जन्ति, न सत्यम्, नासत्यम्। ते जडाः, गुणयुक्ताः, शैवालस्तम्बवत् सूक्ष्माः, तरङ्गस्वरूपाः, दृश्यन्ते च नश्यन्ति च। असंख्यसृष्ट्यः अद्भुतगमनानि, रूपविकृतयः, विविधवपुषः सृष्टयः दर्शयन्ति। एषा सर्वा सृष्टिदृश्याः, हे राम, परमेश्वरात् पृथक् न सन्ति; सत्यान्वेषिणः तु, यथा वर्षा आपः। सृष्टयः परमात् एव, यथा मेघात् वर्षाः; सर्वं तस्मात् एव जातम्, यथा प्रकाशात् दृश्याः। सर्वा एता सृष्टिदृश्याः परमेश्वरात् पृथक् न सन्ति; ताः पृथक् इव दृश्यन्ते, यथा शाल्मलीस्तम्बाः। एषु सृष्टिषु, हे राघव, केचन श्रेष्ठाः, केचन हीनाः, किन्तु परमात्मा केवलं आकाशस्य सूक्ष्ममलस्पर्शः एव। कदाचित् आकाशः प्रथमतः स्थैर्यं गच्छति; ततः तस्मात् ब्रह्मा जायते, सृष्टिकर्ता आकाशात्। कदाचित् वायुः स्थैर्यं गच्छति; ततः तस्मात् ब्रह्मा जायते, सृष्टिकर्ता वायोः। कदाचित् आपः पूर्णत्वं प्राप्नुवन्ति; ततः तस्मात् ब्रह्मा जायते, सृष्टिकर्ता आपः। कदाचित् पृथ्वी विस्तारं गच्छति; तस्मात् तस्मिन् ब्रह्मा जायते, प्रजापतिः पृथ्व्याः। यदा चतुर्षु द्रव्येषु संकोचः, पञ्चमस्य वृद्धिः, तदा तस्य प्रभावात्, हे प्रभो, ईश्वरः जगत्कर्म करोति।