रामः स्वबुद्ध्या तीक्ष्णधारायुक्तया, परमस्थैर्येण आत्मनः तत्त्वं विविच्य, निजस्वरूपे प्रविवेश। तदा तस्य गुरुः तम् उपदिशन् इदं वचनम् अवदत्— ‘‘यथा ये तत्त्ववित्, ज्ञानविस्तारितचित्ताः, जगति वर्तन्ते, तथा त्वं राम, न तु मोहग्रस्तवत् जीव। ये च महात्मानः, जीवन्मुक्ताः, नित्यतृप्ताः, उदारहृदयाः, तेषां आचरणं अनुयातव्यम्, न तु तुच्छदुष्टानां, भोगासक्तानां च। ये परमं चापरं च जानन्ति, ते न कर्म त्यजन्ति, न तत्र कामयन्ते, सर्वत्र व्यवहारं यथायोग्यं कुर्वन्ति। ‘‘यत्र कुत्रापि लोके, ये महात्मानः, तत्त्वदर्शिनः, तेषां कदापि न किञ्चित् तुच्छं विद्यते—न शक्तौ, न दर्पे, न गुणेषु, न कीर्तौ, न वित्ते च। ते महान्तः, शून्येऽपि न शोचन्ति, न सुरवनान्ते आसक्ताः; स्वभावं न जहाति, सूर्यवत्। ते निराशाः, यथाक्रमेण कर्म कुर्वन्ति, न विचलन्ति, आत्मनि स्थिताः, देहरथं समाश्रित्य विचरन्ति। ‘‘एवं त्वं अपि, हे राम, विवेकं प्राप्तवान्; अस्य ज्ञानबलस्य प्रभावात्, अहम् अवगच्छामि—त्वं शान्तः असि, सुन्दर। विशुद्धदृष्ट्या, अहंकाररहितः, असूयारहितः, अस्मिन् भूमिपीठे स्थित्वा, परमसिद्धिं प्राप्स्यसि। स्वभावे स्थित्वा, सर्वार्थत्यागेन, कामान् दूरं कृत्वा, परमशीतलचित्तः, अत्रैव वस, हे निष्पाप।’’ एवं विशुद्धचित्तः मुनिः, शुद्धवचसा, रामाय उक्त्वा, रामः अपि, ज्ञानामृतरसपूरितः, पूर्णचन्द्रशीतलतामिव प्राप्तः, शुद्धः सञ्जज्ञे। ततः रामः, गुरुम् उपगम्य, प्रणम्य, प्रणयपूर्वकम् अवदत्— ‘‘भगवन्, सर्वधर्मवित्, वेदवेदान्तविन्यस्तः, भवतः शुद्धवचनैः अहम् आश्वासितः अस्मि। भवतः वचनानि, उन्नतानि, विरक्तानि, सौम्यानि, युक्तानि च; तव भाषणं शृण्वन् अहम् तृप्तिं न गच्छामि। ‘‘भगवन्, त्वया संवादे, पद्मयोनिस्य उत्पत्तिः, राजससत्त्विकस्वभावेन जातस्य, उक्ता। अत्र, महात्मन्, मम हृदि संशयः अवशिष्टः अस्ति; सन्देहच्छेदक, तं शीघ्रं व्याख्याहि। कुत्रचित् सः कमलात् जातः इति, अन्यत्र आकाशात्, अण्डात्, जलात् वा इति श्रूयते; कथं सः पद्मयोनिः अद्भुतमूलः शास्त्रेषु वर्ण्यते? ‘‘राघव, अनन्तानि ब्रह्मणः कल्पानि, शतशः श्रेष्ठशंकराः, सहस्रशः नारायणाः च, अतीतानि सन्ति। अद्यापि, अनेकेषु विश्वेषु, नानाविधविहारव्यवहारयुताः, सहस्रशः जनाः वर्तन्ते। अनन्तकालेषु, भविष्यद्भूमिषु, बहूनि चान्यूनि विश्वानि, महत्या संख्यया, उत्पत्स्यन्ते। ‘‘महाबाहो, तेषु ब्रह्माण्डेषु, पद्मयोन्यादीनां देवतानां जन्मानि, दिविषु नानाविधानि वर्णितानि। कदाचित् सृष्टिः शिवात्, कदाचित् पद्मयोनितः, कदाचित् विष्णोः, कदाचित् मुनिभिः निर्मिता। कदाचित् ब्रह्मा कमलात्, कदाचित् जलात्, कदाचिदण्डात्, कदाचित् आकाशात् जायते। ‘‘कस्मिंश्चित् सृष्टौ, त्रिनेत्रः सूर्यः, अन्यत्र इन्द्रः, क्वचित् पद्मनेत्रः, क्वचित् पुनः त्रिनेत्रः एव। कदाचित् पृथिवी घनवनेन पूर्णा, कदाचित् जनसमाकीर्णा, अन्यत्र पर्वतैरावृता। कदाचित् मृत्तिका, कदाचित् शिला, क्वचित् धूमः, क्वचित् मांसं पृथिव्याः स्वरूपम्। ‘‘अत्रैव, केचन लोकाः तादृशाः, अन्ये तादृशाः, केचन अन्योन्यं प्रविशन्ति, केचन पृथक् एव। अनन्तानि विश्वानि, ब्रह्मणः वस्तुनि, समुद्रतरङ्गसमूहवत्, उत्पद्यन्ते, लीयन्ते च। यथा समुद्रे तरङ्गाः, मरुभूमौ मरीचिकाः, आम्रवृक्षे पुष्पाणि, तथा परमात्मनि विश्ववैभवम्। ‘‘सूर्यरश्मिषु रजःकणाः गणनीयाः, न तु ब्रह्मणः नित्यचले वस्तुनि लोकसमूहाः। यथा इक्षुक्षेत्रे वर्षासु, मक्षिकासमूहाः पुनः पुनः उत्पद्यन्ते, लीयन्ते च, तथा इमे विश्वसृष्टयः। न च ज्ञायते कदा, किमर्थं वा, एते सर्गपङ्क्तयः, अनाद्यन्ताः, आगत्य गच्छन्ति। ‘‘अनाद्यन्ताः, सततं उत्पद्यन्ते, लीयन्ते च, तरङ्गवत्; यद् पूर्वम् आसीत्, तत् अपि पूर्वेण अनुगम्यते, इत्येवम्। देवादयः, दानवाः, मनुष्याः, अन्ये च, निरन्तरं उत्पद्यन्ते, लीयन्ते च, नदीतरङ्गरेखावत्, सर्वे प्रजावर्गाः। यथा ब्रह्माण्डं, तथा सहस्रशः विश्वपङ्क्तयः, वर्षे वर्षे नद्यां शराववत्, क्षीयन्ते। ‘‘अन्ये अपि, अद्य वर्तमानशरीरिणः, अस्य ब्रह्मपुरस्य पार्श्वे, परब्रह्मणि, सन्ति। परब्रह्मणि, अन्या अपि ब्रह्मपुरवैभवानि भविष्यति, अतीतानि च, वचनवत् आगत्य गच्छन्ति। परब्रह्मणि, अन्याः सृष्टिपङ्क्तयः, घटसमूहात् घटवत्, अंकुरात् पत्रपुष्पवत्, उत्पद्यन्ते, तिष्ठन्ति च। ‘‘यावत् समुद्रे जलम् अस्ति, तावत् तरङ्गा जलरूपाः; एवं च यावत् चिदाकाशे ब्रह्म अस्ति, तावत् त्रैलोक्यवैभवम्। महदपि, विकृतमपि, शोभनमपि, दृष्ट्वा, तानि किञ्चिदपि न सन्ति—उद्भूतानि, निमग्नानि, न सत्यं, नासत्यं च। ‘‘ते जडाः, गुणयुक्ताः, शैवालतन्तुवत् सूक्ष्माः, तरङ्गवत् स्वरूपेण, दृश्यन्ते, तदनन्तरं लीयन्ते च।