यः पुरुषः आत्मनं जगच्चैकम् एकत्वेन पश्यति—"अहं च जगच्च सर्वमेकमेव" इति दृढबुद्धिः सन्, रागद्वेषौ परित्यज्य, न निमज्जति। स बुद्ध्या सत्-असत् मध्ये शुद्धमध्यम् आश्रित्य, बाह्याभ्यन्तरं विश्वं न ग्रहीति न त्यजति। तस्मात्, हे राम, त्वं व्याप्तः शुद्धः सर्वस्य स्वामी, तथापि सर्वातीतः भूत्वा, आकाशवत् अनासक्तः स्थितः, कर्माणि कुर्वन् अपि। यः कृत्ये प्रवृत्तः, न इच्छति न त्यजति, तस्य बुद्धिः कलुषिता न भवति—यथा पद्मपत्रं जलैः न लिप्यते। तव इन्द्रियाणि दृष्टि-स्पर्शादि कुर्वन्तु वा न कुर्वन्तु वा, तव तु तानि गौणानि; त्वं आत्मनि स्थितः, निराशः भव। तव मनः मिथ्या विषयेषु "एष मम" इति न निमज्जेत्; तदनिमज्जन् तद् कुर्यात् वा न कुर्यात् वा। हे राघव, यदि विषयाणां शोभा तव हृदयम् न हर्षयति, तदा ज्ञान-विवेकयुक्तः भवित्वा संसार-सागरम् अतिक्रान्तः। यः शरीरः विषयान् अनुभूतवान् वा न वा, कामरहितः च, तस्य मोक्षः स्वभावतः एव भवति। परमविवेक्य बुद्ध्या, हे राम, तव मनः संस्कारसमूहात् पृथक् कुरु—यथा पुष्पात् गन्धः पृथक् क्रियते। संस्कारजलसम्पूर्णे संसारसागरे, ये ज्ञाननावम् आरोहन्ति, ते पारम् गच्छन्ति इति कथ्यन्ते। तीक्ष्णधारायुक्तया स्थिरया च बुद्ध्या, तव आत्मनः तत्त्वम् विवेक्तुम्, ततः स्वस्वरूपे प्रविष्टुम्। ये ज्ञानी जनाः, यथार्थदर्शिनः, ज्ञानविस्तारितमनसः, यथा जीवन्ति, तथा त्वं अपि, हे राम, जीव—मूढाः इव न। ये जीवन्मुक्ताः महात्मानः सन्तुष्टाः, उदारहृदयाः, तेषां आचरणम् अनुकरणीयम्—न तु लघु, कपटी, भोगासक्तानाम्। ये परम-अपरं जानन्ति, ते संसारकर्म न त्यजन्ति न इच्छन्ति; सर्वत्र लीनाः भवन्ति। संसारस्य कस्यापि स्थले, सत्यम्-दर्शिनः महात्मानः, शक्ति, गर्व, गुण, कीर्ति, धनादिषु कदापि लघु न भवन्ति। ते महात्मानः, विपत्तौ न दुःखी, देववाटिकायाम् नासक्ताः; स्वभावं न त्यजन्ति, सूर्यवत्। कामरहिताः, कर्मगतिम् अनुगम्य, निर्लिप्ताः, आत्मस्थाः, देह-रथस्थाः विचरन्ति। त्वं अपि, हे राम, विवेकम् प्राप्तवान्; तव ज्ञानबलात् अहं जानामि—त्वं शान्तः, हे सुन्दर। निर्मलदृष्ट्या, गर्वरहितः, मत्सररहितः, भूमौ आसने स्थित्वा, परमसिद्धिम् अवाप्स्यसि। स्वभावे स्थित्वा, सर्वार्थपरित्यागेन, कामान् दूरम् कृत्वा, परमशीतलतया, अत्र तिष्ठ, हे निष्पाप। एवं, यः ऋषिः शुद्धचेतसा शुद्धवचनैः भाषमाणः, रामः अपि शुद्धः इव अभवत्; ज्ञानामृतस्य माधुर्ये पूर्णः, पूर्णचन्द्रवत् शीतलताम् प्राप्तवान्। ततः रामः उवाच—"हे प्रभो, सर्वधर्मवित्, वेद-वेदान्तनिपुणः, तव शुद्धवचनैः अहं आश्वासितः। तव वचनानि उदाराणि, विरक्तानि, सौम्यानि, यथार्थानि; तव भाषणं श्रुत्वा अहं तृप्तिं न प्राप्नोमि। हे प्रभो, तव उपदेशे, कमलजस्य उत्पत्तिः रजस-सत्त्वप्रकृत्या जातः इति उक्तम्। अत्र, हे महात्मन्, मम हृदये संशयः अस्ति; त्वं सर्वसंशयच्छेदकः, शीघ्रं तद् कथय। कस्यचित् स्थले कमलात् जातः इति, अन्यत्र आकाशात्, अण्डात्, जलात् वा उत्पन्नः इति; कमलजस्य अद्भुतोत्पत्तिः शास्त्रेषु कथम् वर्ण्यते?" ततः ऋषिः उवाच—"हे राघव, ब्रह्मणः अनन्तानि कल्पानि, शतशः परमशंकराः, सहस्रशः नारायणाः अपि गताः। अद्य अपि, अन्येषु अद्भुत-बहुषु ब्रह्माण्डेषु, सहस्रशः जनाः विविधाचार-भोगेषु रमन्ते। तदानीम्, अनन्तकाले, भविष्यद्भुवनान्तरे, बहवः ब्रह्माण्डाः महान् संख्यायाः उत्पत्स्यन्ति। हे महाबाहो, तेषु ब्रह्माण्डेषु, कमलजादीनां दिव्यजनानां उत्पत्तिः स्वर्गे विविधा वर्णिता। कदाचित् सृष्टिः शिवात्, कदाचित् कमलजात्, कदाचित् विष्णोः, कदाचित् ऋषिभिः निर्मिता। कदाचित् ब्रह्मा कमलात्, कदाचित् जलात्, कदाचित् अण्डात्, कदाचित् आकाशात् उत्पन्नः। कदाचित् त्रिनेत्रः सूर्यः, कदाचित् इन्द्रः, कदाचित् कमललोचनः, कदाचित् पुनः त्रिनेत्रः। कदाचित् पृथिवी घनवनैः पूर्णा, कदाचित् जनसमूहेन, कदाचित् पर्वतैः आवृताः। कदाचित् पृथिवी मृदा, कदाचित् शिलया, कदाचित् धूमेन, कदाचित् मांसेन अपि। अत्र एव, कस्यचित् लोकाः एकरूपाः, अन्ये अन्यरूपाः; कस्यचित् लोकाः अन्योन्यं प्रविष्टाः, कस्यचित् पृथक्। अनन्तानि लोकानि, ब्रह्मणः व्यापकसत्ये, समुद्रतरंगसमूहवत् उद्भवन्ति, लीयन्ति च। यथा समुद्रे तरंगाः, मरुभूमौ मरीचिः, आम्रवृक्षे पुष्पाणि, तथा परमात्मनि ब्रह्माण्डविभूतयः। सूर्यकिरणेषु धूलिकणान् गणयितुं शक्यं, किन्तु ब्रह्मणः चलसत्ये लोकसमूहः गण्यः न। यथा इक्षुकक्षे वर्षासु मक्षिकासमूहः पुनः पुनः उत्पन्नः, लीयते च, तथा लोकसृष्टयः अपि।" एवं शुद्धवचनैः ऋषिः रामाय उपदेशं दत्तवान्, रामः अपि तद् श्रुत्वा, ज्ञानरसेन पूर्णः, परमशीतलताम् अवाप्तवान्।