यदा किञ्चन धनं वा भार्या वा लभ्यते, तदा कः प्रमोदस्य अवसरः? यथा मृषाजले तृष्णार्तः पुरुषः महदपि तं मरीचिकाम् आसाद्य न सुखमुपलभते, एवं सम्पदः वा दाराः वा प्राप्ताः सन्तः न सन्तोषाय, दुःखमेव युक्तम्। यत्र हि धनभार्ययोः वृद्धिः, तत्र मोहमाययोः अपि वृद्धिः, तदा केन सुखमाश्वासः प्राप्यते? यः तु मूढः, तस्यैव भोगेषु आसक्तिः जायते; परं यः प्राज्ञः, स एव तैः भोगैः वैराग्यम् आप्नोति। ये जनाः तीरं न पश्यन्ति, ते मूढाः भोगैः तृप्तिम् आप्नुवन्ति; परन्तु ये दूरं पश्यन्ति, ते साधवः तैः एव भोगैः वैराग्यम् आप्नुवन्ति। अतः, हे राघव, यथार्थं ज्ञात्वा, व्यवहारेषु नष्टं नष्टमिव विहाय, प्राप्तं प्राप्तमिव स्वीकुरु। यः तु प्राज्ञः, स न आगतानां सुखानां प्रति आसक्तिम् करोति, न च प्राप्तानां त्यागं; यथागतम् उपभुङ्क्ते। अस्मिन्संसारसङ्कटे, यत्र आत्मा गुह्यः च विरुद्धः च, तत्र विवेकसम्पन्नः भूत्वा, मोहपातं न कुर्याः। अस्मिन्संसारविभूत्यां, यः विवेकनाशः स्यात्, स न सम्यग् पश्यति; स तु विपरीतबुद्धिः भवति। यः चित्तं विषयेषु आसक्तं, तेन शुद्धीकृतं, तस्य न कदापि निर्मलप्रज्ञा जायते। यस्य सर्वेषु वस्तुषु ‘एतदसत्यम्’ इति निश्चयः नष्टः, तं अज्ञानं न स्पृशति; स सर्वज्ञत्वं प्राप्नोति। यः तु ‘अहं जगच्चैकम्, सर्वमेकमेव’ इति बुद्ध्या स्थितः, स सङ्गद्वेषौ परित्यज्य न निमज्जति। अस्तित्वानस्तित्वयोः मध्ये शुद्धे स्थाने बुद्ध्या आश्रित्य, न किञ्चन गृह्णीयात्, न वा परित्यजेत्, बाह्याभ्यन्तरं विश्वं समं पश्येत्। हे राम, व्यापको भव, विशुद्धो भव, सर्वस्य स्वामी सन् अपि सर्वेभ्यः विमुक्तः भव; यथा गगनं, तथैव अनासक्तः क्रियासु अपि स्थितः भव। यः प्राज्ञः, स न इच्छति, न वा त्यजति, क्रियायामपि; तस्य प्रज्ञा मलिनां न भवति, यथा पद्मपत्रं जलैः न लिप्यते। इन्द्रियाणि पश्यन्तु, स्पृशन्तु वा, न वा; तानि तवापि द्वितीयानि; त्वं आत्मनि स्थितः, निराशः भव। न मनः ‘एष मम’ इति असत्सु विषयेषु निमज्जतु; अनिमग्नं मनः कुर्यात्, क्रियातु वा न वा। हे राघव, यदि विषयसौन्दर्यं तव हृदयं न प्रमोदयति, तर्हि ज्ञानविवेकयुक्तः त्वं संसारसागरं तीर्त्वा स्थितः। शरीरस्य विषयानुभवः स्यात् वा न स्यात्, इच्छारहितस्य तव मुक्तिः स्वभावतः एव जायते। परमविवेकेन, हे राम, चित्तं संस्कारसमूहात् पृथक्कुरु, यथा गन्धः पुष्पात् पृथक् क्रियते। अस्मिन्संस्कारजलपूरिते संसारसागरे, ये ज्ञाननौकां समारुह्य तीरं गच्छन्ति, ते एव पारं प्राप्ताः इति कथ्यन्ते। तीक्ष्णया बुद्ध्या, परमस्थैर्येण, आत्मनः तत्त्वं विवेच्य, स्वस्वरूपे प्रविश। यथा ये तत्त्वविदः, ज्ञानविस्तृतचित्ताः, जीवन्ति, तथा त्वं अपि, हे राम, जीव; न तु मूढवत्। ये महात्मानः जीवन्मुक्ताः, नित्यतृप्ताः, उदारचित्ताः, तेषां आचरणं अनुकरणीयम्; न तु लघुचेतसां, मायाविनां, भोगासक्तानां। ये परमापरविदः, ते न कर्म त्यजन्ति, न वा इच्छन्ति; ते सर्वत्र समं वर्तन्ते। क्वापि लोके न महात्मानः, तत्त्वदर्शिनः, कदापि बलं, मानं, गुणं, कीर्तिं, धनं वा लघूकुर्वन्ति। शून्ये अपि ते न शोकं प्राप्नुवन्ति, न वा दिव्योपवनेषु आसक्ताः भवन्ति; महात्मानः स्वभावं न परित्यजन्ति, सूर्यवत्। ते निराशाः, स्वकर्मानुसारीणः, अविक्षिप्तचित्ताः, आत्मन्येव स्थिताः, शरीररथेन विचरन्ति। त्वमपि, हे राम, एषां विवेकमुपगम्य, ज्ञानबलात् शान्तः असि इति मया ज्ञायते। विशुद्धदृष्ट्या, निरहङ्कारः, निरमर्षः च, अस्मिन् भूमिपीठे स्थित्वा, परमसिद्धिं प्राप्स्यसि। स्वभावे स्थित्वा, सर्वार्थपरित्यागेन, कामान् दूरे कृत्वा, परमशीतलचित्तः, अत्रैव वस, हे निष्पाप। एवं, यदा स महर्षिः शुद्धचित्तः शुद्धवचोभिः भाषते स्म, तदा रामः अपि विमलः इव बभूव; ज्ञानामृतरसपूरितः, पूर्णचन्द्रशीतलताम् अधिगच्छत्। ततः रामः उवाच— “भगवन्, सर्वधर्मवित्, वेदवेदान्तवित्, तव शुद्धवचोभिः अहम् आश्वस्तः अस्मि। तव वाक्यानि पुण्यानि, उदासीनानि, दयावन्ति, युक्तानि च; तव भाषणं शृण्वन् अहं न तृप्यामि। भगवन्, त्वया संवादे पद्मजननस्य उत्पत्तिः राजससत्त्विकस्वभावा इति उक्ता। अत्र मे हृदि संशयः अस्ति; त्वं सर्वसंशयच्छेदकः असि, शीघ्रं तद्वद। क्वचित् पद्मसम्भूतः, क्वचित् आकाशसम्भूतः, क्वचित् अण्डसम्भूतः, क्वचित् जलसम्भूतः इति श्रूयते; कथं सः अद्भुतः पद्मसम्भवस्य उत्पत्तिः शास्त्रेषु वर्ण्यते? हे राघव, अनन्तानि ब्रह्मणः कल्पानि, शतशः परमशङ्कराः, सहस्रशः नारायणाः अतीतानि। अद्यापि अन्येषु नानाविधानि लोकेषु, सहस्रशः विविधाचारेषु भोगेषु च प्रवृत्ताः सन्ति। युगान्तरेषु, अनन्तेषु भविष्यद्भवेषु च, नानाविधानि विश्वानि बहूनि सञ्जायन्ते। हे महाबाहो, पद्मजादीनां च देवानां यानि उत्पत्तिस्थलानि तेषु ब्रह्माण्डेषु, तानि दिव्येषु नानाविधानि इति निगद्यन्ते।